The NWRA

Gott

Við skulum segja þetta gott að sinni.

Sálumessa

Jorge Luis Borges er opnasti höfundur í heimi. Opinn höfundur – öfugt við lokaða höfunda sem ekkert raunverulegt framhaldslíf bíður. Borges er skrifanlegur höfundur, endurvinnalegur, höfundur frjósemdarinnar en ekki lokunarinnar, höfundur framhaldsins, höfundur sem vafalaust leit hýru auga þegar Berthold Brecht skrifaði framhald af góða dátanum Svejk, hann er enda maðurinn sem fann upp þá aðferð að endurvinna kerfisbundið eldri höfunda, hann er nánast and-rithöfundur – eins og höfundar Íslendingasagnanna. Borges er ástæða þess að ég skrifaði bók eins og Níu þjófalykla: Titillinn er stolinn frá rithöfundinum Ólafi Jóhanni Ólafssyni og önnur hver persóna heitir nafni sem er dregið af honum. Ólafur Jóhann leyfði mér það. Hann skrifaði aftan á bókina.

Nú veit ég ekki hversu vel séð þetta var, samt sem áður. Eitt það versta sem ég hef fengið að heyra er athugasemdir um að þetta verði í framtíðinni kúlt-bók. Níu þjófalyklar var ekki hugsuð sem kúlt-bók eða kúríósum af neinu tagi. Hún var skrifuð til að vera lesin. Ég hugsa jafnvel að ýmsir aðrir en Ólafur Jóhann hafi tekið þessu verr en hann og hugsað mér þegjandi þörfina, líklega þótti uppátækið ekki fínn bókmenntapappír í öllum kreðsum og nær að segja slíkt eitthvað sem þyrfti að láta höfund gjalda fyrir, þótt þannig raddir hafi ekki farið hátt: Ég er maðurinn sem svívirti Ólaf Jóhann. Ritþjófurinn sem komst upp með það. Út af einhverjum kenningum um frjósemd og af því ég er svolítið fyndinn (það er hnjóðsyrði).

En Jorge Luis Borges hefði kunnað að meta það. Það veit ég fyrir víst. Jorge Luis Borges var höfundurinn sem afneitaði frumleikanum og hóf textatengslin til vegs og virðingar, breytti hugmyndum okkar um áhrif (svo sem í sögunni um Pierre Menard) og gerði texta að frjósemdarinnar rótarhnyðjum sem skjótast hingað og þangað og inn í sjálfa sig og leyfa lesandanum að halda áfram að skapa upp á eigin spýtur, hömlulaust, frjálst, án takmarkana.

Þess vegna þykir mér harla blóðugt þegar hönd Borgesar er reidd til höggs með rauðan penna að vopni og notuð til að innkalla skáldsögu eftir merkilegan galisískan höfund – og ekki bara merkilegan innan síns héraðs heldur á Spáni, í hinum spænskumælandi heimi, í heiminum. Þetta er engu að síður tilfellið um skáldsögu Agustín Fernández Mallo, El hacedor (de Borges), Remake. El hacedor er bók eftir Borges sem kom út árið 1960, blanda af ritgerðum, ljóðum og smásögum. Endurgerðin, El hacedor (de Borges), Remake, kom út á þessu ári og enda þótt ég hafi ekki komið höndum yfir hana ennþá veit ég að hún á kaflaheitin sameiginleg, auk titilsins, en Mallo hefur fyllt frá eigin brjósti upp í það sem á vantar. Þessi bók var, eins og frægt er orðið á Spáni, innkölluð af útgefandanum, Alfaguara, að beiðni lögfræðinga Maríu Kodama, ekkju Borgesar. Nú þekki ég ekkju Borgesar persónulega, tók við hana viðtal þegar hún kom hingað síðast og veit fyrir víst að þar fer manneskja sem ber skynbragð á bókmenntir og hvernig þær virka, manneskja sem hefur starfað í anda Borgesar. Þess vegna er ég hissa – og ekki bara ég heldur fjölmennur hópur spænskra menntamanna, rithöfunda, skálda og háskólakennara sem hefur ritað opinbert mótmælaskjal gegn gjörningi sem án efa er runninn undan rifjum lögfræðinga Kodama því sjálf hefur hún ekki haft tíma til að lesa bókina.

Eftir því sem ég kynni mér bókina betur (ég hef ekki enn orðið mér úti um hana en hef skoðað myndbönd á youtube sem höfundur telur hluta bókarinnar auk þess að setja mig í samband við höfundinn) verð ég meira undrandi. Mallo er höfuðpaur kynslóðar sem kennd er við Nocilla, en Nocilla er heiti á spænsku súkkulaði-áleggi, auk þess að vera yfirskrift þriggja skáldsagna höfundarins (merkilegt nokk gáfu framleiðendur súkkulaði-spredsins góðfúslega leyfi sitt fyrir notkun vörumerkisins í heiti bókanna). Þetta er kynslóðin sem tekur við af töfraraunsæinu – svipað og Castellanos Moya, ögn yngri –, týnd kynslóð fólks á mínu reki sem sækir innblástur í myndlist og popptónlist til jafns við bókmenntir, endurvinnur, býr til mash-up og remake, dýrkar Borges og skapar eins og enginn sé morgundagurinn, engar kvaðirnar og engin lögin.

Ég er á leiðinni til Frankfurt. Ég lít á hátíðina sem vinnusvæði útgefenda – með öllum þeirra kostum og göllum. Ef rithöfundar eiga erindi þangað á annað borð er það til að halda fram málstað skáldskaparins, one minute up and one minute down. Í Frankfurt er mér falið að tala um Borges og Íslendingasögurnar og samband hans við þessa höfundarlausu og margendurunnu texta. Eftir því sem ég kemst næst af fréttalestri er þetta svo að segja nokkurs konar sálumessa bókaútgefenda – eða öllu heldur ákveðinna viðhorfa í bókaútgáfu sem eru feigðinni merkt. Því vestrænir bókaútgefendur hafa á síðustu árum ekki aðeins hallast sífellt meir að steingeldri markaðshyggju og bestsellerisma heldur virðast þeir ætla að feta í fótspor Sony og annarra markaðsrisa í tónlist og leggjast öndverð gegn þróun sem kallar á nýja hugsun í bókaútgáfu í stað þess að vinna með henni. Það er ekkert sem segir að bókaforlög sem slík séu feig þrátt fyrir allt sífrið í Frankfurt um hætturnar við rafbókaútgáfu. Rafbækur kalla einnig á bókakápur, yfirlestur, ritstjórn, kynningu, allt það starf sem fer fram á forlögum – en ef bókaútgefendur ætla sér að verða nátttröll verður auðvitað ekki við það ráðið og engar bókamessur breyta neinu þar um.

Ég ætla að tala um Borges og halda uppi merkjum Borgesar. Ég ætla, hvað sem hver segir, að koma inn á El hacedor (de Borges), Remake eftir Agustín Fernández Mallo sem ég mun lesa í flugvélinni. Af minni hálfu verður í Frankfurt haldið uppi vörnum fyrir fagurfræði ritstuldarins.

Nei, ekki vörnum – heldur sókn.

Þess má til gamans geta að Argentína var í fyrra heiðursgestur á Frankfurtarhátíðinni og viðmælandi minn kemur þaðan; pallborðinu stýrir Gauti Kristmannsson.

Mynd dagsins

Ljósmynd dagsins er úr El país.

Forseti lýðveldisins er á svipinn eins og froskurinn í Þýtur í laufi. Hann leikur sér með skugga og hefur með fulltingi skuggamynda sett skegg af ónefndum manni á utanríkisráðherra Þýskalands, Guido Westerwelle. Þetta er skemmtilegur leikur og Þjóðverjar hafa sem kunnugt er sérstaklega gaman af þannig skensi, ekki síður en ég.

Dorrit er líka skemmtileg að vanda og innan um fossana og stuðlabergið og Atlantshafið sést hálft bros hennar, líklega er Svandís Svavarsdóttir að segja eitthvað skondið.

Himinninn er ferhyrndur fyrir ofan okkur. Þar gnæfa skuggarnir af hverjum? Guði og syni hans? Í það minnsta bendir Ólafur Ragnar upp, upp, sjáðu skýin. Kannski ætlar hann að krækja sér í brot úr himninum.

Myndbyggingin er stórkostleg.

Að tala upp og tala niður

Hugsun okkar og tungutak eru þéttsetin líkingum úr fjármálaheiminum.

Þannig er okkur tamt að tala hlutina upp og tala hlutina niður.

Alveg sama hvaða hlutir það eru. Árangur ríkistjórnarinnar er talaður niður. Matur er talaður upp. Bækur eru talaðar upp og niður.

Eins og hluturinn hafi ekkert raunverulegt gildi, aðeins fljótandi gengi.

Líkingamálið kann að ljóstra upp um raunverulegt gildismat okkar. Eins og við séum með verðbréf við tungurótina.

Nú er hægt að tjá hug sinn með ótal mörgum hætti. Í tungurótinni búa alls kyns orð. Hlutina má lofa og lasta, mæra, hallmæla, prísa, hrósa, dásama, lofsyngja, og vegsama, hlutina má átelja, fordæma og baktala, þeim má gera lítið úr og það má draga úr hlutunum og ekki síst er hægt að gagnrýna.

Ég er ekki að segjast aldrei hafa tekið mér hlutabréfalíkingar í munn. Fólk má auðvitað tala eins og því sýnist, tala upp og tala niður, upp og niður. En guð hvað ég hlakka til þegar við förum aftur að tala lárétt.

Það sem við segjum og við sjálf

"Það sem við segjum líkist ekki alltaf okkur sjálfum" reit Argentínumaðurinn.

Mig er farið að fýsa að skrifa á annan miðil en netið, annan en blogg. Ekki aðeins ríkir á virðulegri miðlum ákveðið aðhald svo maður geti líkst sjálfum sér betur - ákveðnar kröfur um skýrleika sem er gott að hafa í kringum sig - heldur greiða þessir miðlar líka peninga; nú líður að því að Fæðingarorlofssjóður hætti að borga mér en börnin mín þrjú hætta hinsvegar ekki að þurfa að borða og reikningunum hættir ekki að rigna hversu sem ég blæs.

Oftar en ekki hef ég skrifað fyrir meginstraumsmiðla.

Norðanáttin er hlýr og notalegur andvari í skjóli í auðninni og ég er síðastur manna til að telja eftir mér alla þegnskylduvinnuna en svo þarf að skipta um átt (það er engin hemja að ég birti jafn títt eða tíðar en Druslubókardömurnar sem eru ótalmargar). Það líður að því að ég breyti til. Fyrst maður er að þessu á annað borð.

Ég legg drög að ákveðinni hugmynd fyrir ákveðinn miðil - í gær fékk ég hugljómun: Nú bylur hún í höfði mér eins og hergöngumars úr blásturshljóðfærum. Ef einhver annar hefur aðra hugmynd og vill borga mér peninga fyrir að veita vindi inn í meginstraumsmiðla má hafa samband við mig.

Í millitíðinni ætla ég að athuga hvort mér er kleift að birta hér á þessum stað lítinn margmiðlunartexta eins og ég hafði ætlað mér.

Það sem við segjum líkist ekki alltaf okkur sjálfum. Því fleira sem við segjum á sama tónbili, þeim mun ólíkari okkur sjálfum getum við orðið.

Ég man

Ég man píanóið hans. Ég spilaði á það, undir fjöldasöng. Man ég hugsaði að þannig tónlist væri ekki oft spiluð í þessu húsi áður miðað við mann í slíku starfi. Mér leið eins og íkonóklast, upptekinn sem ég var af guðleysi. Fjöldi söngvara var fimm eða sex manns. Þetta var strákahópur, þeir voru ekki beinlínis vinir mínir en samt voru þeir sumir hverjir með mér í bekk. Þeir drukku flestir meira en ég og mér fannst þeir á einhvern undarlegan hátt aldraðir, gagnfræðingarnir. Þeir urðu flestir rígfullorðnir um tvítugt, nú var æskan búin og þeir ákváðu að verða borgaralegir. Sem þeir höfðu alltaf verið þótt þeir væru unglingar og drykkju brennivín í kók. Betra er að muna píanó en appelsín. Ég man klósettið, það hefur varla verið sama klósettið og hún talaði um, systir íbúans. Ég man handarhreyfingu íbúans með söngnum, fulla af gleði. Ég man að nokkrum árum síðar mætti ég föðurnum á hitaveitustokknum sem var helsta gangbraut hverfisins. Hann bauð góðan dag. Ég man að mér var í nöp við hann. Hann var kaldhæðinn, hnyttinn og slepjulegur. Ég man að eitt af lögunum sem ég spilaði, umbeðinn, var Skipulegt kaós. Ég man hve heimilið var stíft og formfast. Allt öðruvísi en mitt heimili. Húsin þarna uppfrá voru eldri en niðurfrá og höfðu mörg hver mikinn sjarma. En í þessu húsi og umhverfi þess var sjarminn þrúgandi. Jafnvel runnarnir umhverfis það voru eins og víggirðing. Ég man.

Hverjir eru bestir?

Endrum og sinnum - nei, án afláts, í sífellu, stöðugt - skýtur upp kollinum bókmenntaumræða sem má kjarna með orðunum: Hverjir eru bestir?

Nei, ég á ekki við að bókmenntaumræða smitist af fótbolta: Þvert á móti er eftirsókarverð einlægni í því fólgin hvernig fótboltarýnendur tala í sjónvarpi. Eitthvert hispursleysi sem væri gaman að fá í bókmenntaumræðu: Hvað klikkaði í vörninni hjá Yrsu? Hallgrímur var náttúrulega alveg úti að aka í sókninni og ég bara skil ekki hvað gerðist hjá kallinum.

Ég á við freistinguna til ákveðinnar tegundar af blaðri. Freistinguna að vera klappstýra fremur en þátttakandi. Ég á við að velja sníkjulífi fremur en samlífi á jafnréttisgrundvelli.

Á skáldskap nærast ýmsar tegundir sníkla. (Má ekki barasta þekkja þá meðal annars á því að hjá sníklunum eru oftat í boði miklu hærri laun en hjá hýslunum?) Þetta eru forlög, háskólar, fjölmiðlar, skipuleggjendur Frankfurtarhátíðarinnar - og að sjálfsögðu líka rithöfundar, jafnvel bloggarar.

Athugið að ég er að tala um annars vegar auðmjúka þjónustu við skáldskapinn og hinsvegar æxli sem bæta engu við frá eigin brjósti en nærast á því sem skiptir máli. Líklegast er að þetta sé ansi flókið fyrirbæri og snúið í greiningu, líklegast er að margur sníkillinn hafi fyllst hroka og álíti sig hýsil, álíti jafnvel þá sem raunveruleg verðmæti skapa lifa einhvers konar sníkjulífi á sér, líklegast er að margur hýsillinn hafi hreinlega látið sannfærast og telji sig sníkil.

Í öllu falli getur hver sem er, hvar sem hann stendur, valið um annars vegar sníkjulífi og hinsvegar samlífi.

Og ein tegund sníkjulífis er þetta freistandi blaður sem getur verið svo skemmtilegt (ég undanskil ekki sjálfan mig), blaður sem gengur stundum út á að svara á færibandi spurningunni Hverjir eru bestir.

Því af einhverjum ástæðum heyrir maður glymja í höfði sér þessa frekjulegu spurningu: HVERJIR ERU BESTIR? Og maður freistast til að svara henni: Guðbergur er náttúrulega langbestur, enginn kemst með tærnar þar sem hann hefur hælana, annað er bara drasl. Sigfús Bjartmarsson ber höfuð og herðar yfir skáld sinnar kynslóðar, hann er sá eini sem leitað hefur nýrra leiða í skáldskap í stað þess að feta þekktar og öruggar slóðir.

Einhvern veginn virkar yfirborðslegt fjas af þessu tagi (það er ekki hægt að komast af án yfirborðslegra samskipta, samkvæmisleikja) meira sannfærandi en víðsýnni og hugsaðri afstaða þar sem hver hefur til síns ágætis nokkuð, það er margt í mörgu og fjölbreytnin er góð og leyfir þúsund blómum að blómstra. Það er svo leiðinlegt ef allir eru jafnir.

Þetta kann að vera íslenskt fyrirbæri: Skáldið eina er Halldór Laxness. Á dögunum fór ég á ljóðaupplestur og mótaði með mér eftirfarandi kenningu: Eina póesían sem hér er í boði er Guðbrandur Siglaugsson. Allir aðrir skjóta texta sína einhverju öðru en póesíu, svo sem tónlist, myndlist, dagbókarprósa og konseptlist. Þetta segir eitthvað um ljóðlist dagsins í dag almennt. Að vísu missti ég af vini mínum Elíasi Knörr, vafalaust hefur hann verið bestur. Og raunar er ég kominn á tæpasta vað með að móðga ýmsa og ekki seinna vænna að lýsa því yfir að ég hef ekkert á móti tónlist, myndlist, dagbókum né konseptlist. Ljóð Þórdísar Gísladóttur eru skotin dagbókarskrifum, írónískum persónuprósa, sem í siðuðum löndum er auðvitað sér bókmenntagrein og á sér merka höfunda á Íslandi, svo sem Málfríði Einarsdóttur. Ljóð bandaríska skáldsins sem las upp á kvöldinu voru meira í ætt við tónlist og tónlistarflutning en hreina póesíu og við slíkt hafa ýmsir fengist, svo sem Eiríkur Örn. Myndlistarkona flutti ljóð sem var í ætt við gjörning og konseptlistin átti sín innskot í flutningi margra. Póesía var í einhverjum mæli hjá öllum en hreinust hjá Guðbrandi.

Hverjir eru bestir? Guðbrandur!

Greiningin er rétt, það var mest póesía í textum Guðbrands - en ljóðlistin hefur sjaldnast verið hrein póesía og yfirleitt blönduð öðru.

En hefði ég kallað þetta ... Ég er í sjálfu sér ekki að segja neitt heldur velja blaðrið, velja að vera klappstýra. Þetta kann að vera íslenskt fyrirbæri, skáldið eina, en kann eins að vera algilt, eiga sér rætur í órum sem hvert barn á ákveðnu skeiði fyllist um að í raun sé það eitt í heiminum, allir aðrir séu blekkingar eða vélmenni; þessu hugsun á sér skýringar í fyrirbærafræði og sálfræði, myndi kallast "eðlileg" á máli vasasálfræðinnar en er í hæsta máta óeðlileg eins og allt í sálarlífi mannsins.

Raunar er þetta allsekki íslenskt fyrirbæri. Roberto Bolaño (um hvern kunningi hans Horacio Castellanos Moya hefur ritað að sé fórnarlamb verstu lesenda í heimi, bandarískrar markaðssetningar sem fyrirlítur í reynd höfunda frá Rómönsku-Ameríku og álítur þá frumstæða villimenn, hentuga fyrir sjálfsmynd Bandaríkjamanna, aldrei sé kafað í verk hans heldur aðeins blaðrað um ímyndina sem framleidd hefur verið af Bolaño) varð fyrir því óláni að verða eftirsóttur pistlahöfundur. Pistlarnir sem hann skrifaði þynntust út eins og fara gerir um pistla og urðu eitt allsherjar látlaust Hverjir eru bestir? sem þó snerist gjarnan meira um hverjir væru verstir, það voru töfraraunsæismennirnir. Við slíkar messur hugsar fólk sem eðlilegt er og búist við: Maður sem þannig getur talað, hann hlýtur að geta skrifað. Bolaño bjó til lista yfir hvað mætti lesa, hverjir væru bestir. Og um síðir dó hann og varð sjálfur svarið við spurningunni Hverjir eru bestir.

Gallinn við að svara þeirri spurningu með því að hrópa nafn Roberto Bolaño er að þá segi ég ekkert um bækurnar hans. Ég velti því ekki fyrir mér hvað það sé sem varð þess valdandi að í uppdiktaðri smáborg í Mexíkó, sem þó er raunveruleg, varð um margra ára skeið ekkert lát á morðum á konum. Ég hliðra mér undan því að spyrja hvað það sé í samfélaginu eða samtímasálarlífinu sem valdi því að mörg hundruð konur voru myrtar (nauðgað í endaþarm og leggöng og svo kyrktar, orðalagið er þrástef í 2666) í borg sem í veruleikanum heitir Juárez.

Hvers vegna voru allar þessar konur myrtar? Það er spurning sem skiptir máli. Miklu meira máli en hverjir séu bestir.

Það sem ég vildi segja var að stigveldisröðun er ekki merkileg pæling. Yfirlýsingin Mér líkar/Mér líkar ekki hefur ekki merkingu.

Ég er ekki einu sinni viss um að það hafi merkingu að segja hana hafa ekki merkingu.

Þýðandinn

Tomas Tranströmer er þýðandi. Þess er sérstaklega getið hvar sem fjallað er um hann. Líkt og því fylgi virðing að hafa þýtt - virðing til jafns við önnur verk hans.

Tomas Tranströmer: Rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi.

Nýi Nóbelsverðlaunahafinn hefur þýtt ljóð - stundum í samstarfi við aðra - og ljóð hans hafa verið þýdd á yfir 60 tungumál; ensku þýðingarnar eru eftir vin hans Robert Bly sem eitt sinn gaf út bók um karlmennsku en er annars ljóðskáld - eitt þeirra sem Tranströmer hefur þýtt.

Það eru ekki allir rithöfundar þýðendur. Býsna algengt viðhorf rithöfunda til þýðinga er að með þeim sói höfundurinn dýrmætum tíma sínum með einhverjum hætti, tíma sem ella hefði getað nýst í alvöru sköpun, hans eigin sköpun. Þetta er rangt. Með því að þýða kemst maður út fyrir sjálfan sig, út fyrir eigin stíl og eigin hugsun - og þessi útganga er svo nauðsynleg að ég hef aldrei getað botnað í rithöfundum sem þýða ekki. Með þýðingu öðlast sá sem skrifar fjarlægð á sjálfan sig. Ef til eru tvær gerðir skrifandi fólks, annars vegar nálægir (sjálfhverfir) höfundar og hinsvegar höfundar með sjálfsfjarlægð, er vandséð hvernig sjálfsfjarlægðin verður þroskuð öðruvísi en með þýðingum.

Og þýðing er sköpun, ekki vélritun. Góð þýðing á góðri bók felur í sér engu minna sköpunarferli en skáldsaga: Vegurinn framundan hefur að sönnu þegar verið lagður og förin því ekki óvissuferð en það er samt hægt að fara hann með milljón ólíkum leiðum og góðar þýðingar, hvað þá afburða þýðingar, eru hreint ekki á allra færi.

Það er gaman að þýðandi fái Nóbelinn. Tranströmer hefði ekki fengið verðlaunin fyrir þýðingar einvörðungu en samt: Rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi. Ljóð hans hafa verið þýdd á íslensku af Nirði P. Njarðvík, Ingibjörgu Haraldsdóttur, Jóhanni Hjálmarssyni og fleirum. Ég hélt að ég ætti þessar bækur en finn ekki, eins og hendir. Ég man að hann þýðist vel á íslensku þótt tær myndauðgin sé örðug. Það þýðast ekki öll ljóðskáld á önnur tungumál yfirleitt.

Hvernig er að þýða þetta skáld? Það er ekki annað en að reyna, leggja fram eitt uppkast. Hafi einhver mér færari í sænsku einhverju við uppkastið að bæta má senda mér línu.

Heim

Símtal rann út í nóttina og glitraði á lands-
byggðinni og í bæjunum.
Á eftir svaf ég órór í hótelrúminu.
Ég líktist nálinni í kompás sem ratleikari ber
á hlaupum sínum í gegnum skóginn með hjartslátt.

(Hemåt

Ett telefonsamtal rann ut i natten och glittrade på lands-
bygden och i förstäderna.
Efteråt sov jag oroligt i hotellsängen.
Jag liknade nålen i en kompass som orienteringslöparen bär
genom skogen med bultande hjärta.)

TT

Nestbeschmutzer

Úr 2666 Roberto Bolaños (hátromp fagurfræðilegu skáldsögunnar gegn glæpasagnavæðingunni inniheldur sem sé 300 síðna kafla þar sem eitt morðið tekur við af öðru og þetta verður ögn þreytandi) má vippa sér yfir í Útdauða Thomasar Bernhards. Hvorug bókin er beinlínis neitt léttmeti (hvað er léttmeti?) en önnur hvílir hina.

Bernhard hefur þessa skörpu og grimmu greind, þessa greiningarhæfni og þetta skeytingarleysi sem þarf til að lýsa persónum sínum af algjöru vægðarleysi. Manni lærist að Austurríki er hörmulegur staður og Austurríkismenn ömurlegir karakterar, myndi ég segja ef mig fýsti að leysa bókina upp í fliss, trivíalísera hana, gera lesturinn meinlausan. Ég gæti bætt við þeim ágætlega frasahæfu upplýsingum að Thomas Bernhard bannaði að leikrit hans væru sett upp í Austurríki eftir hans dag.

Eitt einkenni á texta Bernhards er að hann hikar ekki við að segja hlutina í tvígang eða þrígang, hikar ekki við hluti sem í nútíma yfirlestri og ritstýringu (ég undanskil ekki sjálfan mig sem editor) væru teknir út af því að þeir eru óþarfi. Fyrstu viðbrögð þess sem hefur vit á ritstýringu er að halda texta Bernhards óedíteraðan. Ritstýring er alltaf að einhverju marki gerildeyðing. Hún er kannski fagleg og prýðileg fyrir sinn hatt en felur í sér hættu á að murka lífið úr texta, gera hann straumlínulaga og líflausan, fullkominn, dauðan og heimskan.

Bernhard er af löndum sínum gjarnan kallaður "Nestbeschmutzer", sá sem skítur í hreiðrið. Þannig höfunda eiga Íslendingar varla marga aðra en Guðberg Bergsson og Megas. Íslensk þjóðfélagsgagnrýni í listum hefur tilhneigingu til að hafa sömu undirtóna og Wild at Heart eftir David Lynch: Mikið eru landar mínir nú samt dásamlega flippaðir. Þennan hárfína og vart greinanlega yfirtón sem gerir að verk er ekki gagnrýni heldur hluti af leiknum, höfundur hefur í raun ekkert út á neitt að setja.

(Sannir litir - og þeir dökku með - verða sjaldgæfir þegar gagnrýnin er samfélagslegur leikur sem er hluti spilverksins; en ég ritdæmi góða bók í nýju hefti hins prýðilega menningartímarits Spássían og mæli heilshugar með Blindum fiskum eftir Magnús Sigurðsson.)

Bernhard greinir hvað það er sem gerir fólki illmögulegt að hefja intelektúel leit. Hvernig sá sem leitar er tortryggilegur í umhverfi sínu sem í raun og veru óttast hann: Fjölskylda sögumannsins hefur óttast hann frá blautu barnsbeini, óttast bækurnar sem hann les, óttast sjálfstæða hugsun hans, óttast að hann taki upp á því að mynda sér sína eigin skoðun og að sú skoðun feli í sér dóm yfir lítilmótlegri tilveru þeirra, andleysinu, fyrirsjáanlegu lífi, sköpunarsnauðri og yfirborðslegri listneyslu, forpokun, beiskju, kreddufestu fólks sem heldur sig fullmenntað um leið og það útskrifast úr skóla, kemst að endanlegri vitsmunalegri niðurstöðu, uppgötvar náttúrulegar staðreyndir um lífið.

Hvernig umhverfið reynir að gera allt sem mögulegt er til að koma í veg fyrir sanna intelektúel leit. Sem sé nokkuð sem beri að óttast. Ég fletti í því ritmáli sem hendi er næst til að létta á og kemst að þessu: Í samfélaginu má sjá látlaus skilaboð þess efnis að leit, sjálfstæði, hugsun, bóklestur og list séu tilgerðarleg og hlægileg og aldrei í stuði.

-

Einn Lesandi sendi athugasemd. Það er eins og fólk óttist mig. En það er þó allavega einn Lesandi. Pósthólfið er opið. Ég bíð.

Athugasemdir óskast

Maður ætti kannski að lýðræðisvæða hér og leyfa athugasemdir, þetta er hálf svelt syrpa svona viðbragðalaus (tilgangur hennar er að birta eitt stykki langt verk með tíð og tíma).

Og þó. Athugasemdir eru sjaldnast uppbyggilegar. Nema þá bara bréfleiðis. Ég vil fá athugasemd í tölvupósti. Eina athugasemd. Sá sem sendir hana er Lesandinn.

Taktur

Nei, það eru ekki bara Sjálfstæðismenn á Austurvelli. Og þó svo væri skipti það ekki máli. Samt er munur á þáinu og núinu. Munurinn er þessi: Það er annar taktur í mótmælunum nú en mótmælunum árið 2009.

Nánar tiltekið var takturinn þá:

(VAN HÆF RÍKISSTJÓRN) Tromm tromm trommm tromtrom.

En er núna:

BÚMM BÚMM BÚMM BÚMM.

Þetta er alveg sérlega einhæfur, ómúsíkalskur og leiðinlegur taktur. Hann er með öllu ósynkóperaður, óuppbrotinn, án upptakts og kontrapunkts, útúrdúra, breika, án alls sem veldur gleði í mússikk.

Hvers vegna mótmælendur nota ekki sama slagorðið nú og þá fyrst þeir álíta það sama, að ríkisstjórnin sé vanhæf, er mér hulið en það kann að stafa af því að þeir vilja aðgreina sig frá fyrri mótmælum.

Ástæða þess að þeir nota olíutunnur er eftirfarandi: Í viðgerðum á Alþingishúsinu eftir mótmælin 2009 var það hljóðeinangrað betur og því heyrist ekki í trommusetti inn fyrir veggina.

Í mótmælunum 2009 voru atvinnutónlistarmenn, mússíkantar af öllu tagi. Þeir komu með snerla og bjöllur og bumbur og latínókit af öllu tagi. Það var samspil. Ófyrirsjáanlegur spuni. Það var gaman. Frá tónlistinni stafaði gleði. Takturinn var smitandi, hann iðaði af lífi, bræddist yfir í annan takt og osmósaðist yfir í enn annan og flæddi fram og aftur svo þvagan varð symbíótísk af rytma.

BÚMM BÚMM BÚMM BÚMM.

Nú er engin gleði. Einhver ætti að segja mótmælendum dagsins í dag að takturinn þeirra er leiðinlegur. Hann er herptur, heiladauður, sneyddur sköpun, andlaus, niðurdrepandi og heimskulegur. Jafnvel þótt spilað sé á tunnur (sem eru fín hljóðfæri, Einsturzende Neubauten notuðu tunnur með góðum árangri) er engin ástæða til þess að takturinn sé svona bragðlaus, svona maóískur, svona þurslegur. Kannski myndi ekkert heyrast í snerli. En ef tilgangurinn er að spila fyrir eyru alþingismanna mætti koma með rafmagnstrommur og hljóðkerfi. Það mætti kenna trommurunum upptakt, nota mannsröddina, nota fleiri gerðir af tunnum. Flækja taktinn. Gera hann skapandi.

BÚMM BÚMM BÚMM BÚMM.

Billy Preston rökin

Skyndilega fyllast spænskir vefmiðlar af fréttum af því að Ísland vilji ganga í Evrópusambandið. Þetta stafar af samanburði við Grikkland og stöðu þess því nú eru ræddar efasemdir um sameiginlega mynt, evruna, og gildi hennar: það er rætt hvernig væri að Grikkland stæði utan Evrópusambandsins. Menn leggja þetta til, að Grikkland gangi úr Evrópusambandinu og taki upp sína eigin mynt og eru hreint ekki á einu máli um hvort evran sé böl eða blessun.

Meðan barnið mitt sefur og Fæðingarorlofssjóður borgar les ég hrossahlátur spænskra efasemdarmanna um Evrópusambandið á athugasemdakerfi El País - því í þeirra augum getur ekkert verið hlægilegra en land sem vill bjarga efnahag sínum með því að ganga í Evrópusambandið. Blaðið - og hin blöðin - greinir frá því að meirihluti Íslendinga sé andvígur og allir flokkarnir nema einn og að helstu rök þess flokks séu kostir evrunnar.

Þau rök heyrast furðu sjaldan. Jafnvel menningarlegu rökin, sem þó eru það sem er í hendi, eru sjaldheyrð: Íslendingasögurnar og Evrópa, einu sinni voru Íslendingar Evrópuþjóð, þeir gætu orðið það aftur.

Nei, algengustu rök íslenskra Evrópusambandssinna í umræðunni i eru þau að benda á rök andstæðinganna og hvað þau séu vond, neikvæð, einangrunarsinnuð, forpokuð, hatrömm og full af landráðabrigslum. Margskonar hundingsrök af þessu tagi ganga í umræðunni: hvers vegna leggja þessir andstæðingar ekki til að Ísland gangi úr EES ef þeir vilja vera samkvæmir sjálfum sér því EES-samningurinn gerir Ísland hvorteðer háð langflestum skilmálum Evrópusambandsins.

Rök andstæðinga eru semsé neikvæð og rök fylgjenda eru líka neikvæð (enda sömu rökin, bara með neikvæðum formerkjum). Umræðan hefur ekki náð þroskaðra stigi en svo. Fáir tefla fram jákvæðum framtíðarsýnum.

Andstæðingarnir segja margir hverjir Evrópusambandið á rangri leið og ekki nóg með það heldur sé það á fallanda fæti með sinni vafasömu evru og muni þrjóta örendi fyrr en síðar. Þegar feigðinni er spáð er jafnan bakkað með illsku sambandsins því önnur mótbáran er í mótsögn við hina, annað hvort er skepnan vond eða feig, ekki hvort tveggja. Og þá eru komin einhver sterkustu rökin gegn inngöngu: Það tekur því ekki. Evran er feig, allt hið góða starf Evrópusambandsins á eftir að taka stórkostlegum breytingum á næstunni eins og best sést á því hvernig menningarstyrkir hafa verið skornir niður.

Og þá hef ég haldið fram Billy Preston rökunum. Það er ekkert að því að ganga í Bítlana þótt þeir séu að hætta. Þeir voru kannski ekki upp á sitt besta og áttu bara eina plötu eftir en Bítlarnir og Billy Preston var fínt band.

Ættbálkar

Kjarninn í grein Stefáns Jóns Hafstein í nýútkomnu TMM er að íslenska hrunið sé ekki frjálshyggjunni né Blairismanum að kenna heldur spillingu, klíkuskap, samfélagi sem skipulagt vinni gegn verðleikum.

Þetta er ekki ný kenning en rökstudd. Stefán Jón hættir sér út í samanburð við Afríkuríki og talar þar af þekkingu og fær ekki betur séð en að öll grundvallaratriði spilltra afrískra einræðisríkja eigi við um Ísland.

Mig grunar að líkingin nái alls ekki alla leið. Veruhættir í samfélagi þar sem fólk getur átt von á dauða sínum fyrir að tjá skoðun sína eru í grundvallaratriðum aðrir. Sem breytir því ekki að notast má við samanburðinn til að greina hvernig ættbálkasamfélag virkar.

Stefán Jón Hafstein vill pólitíska uppreisn frá miðjunni.

Góð mótmæli og vond mótmæli

Það er merkilegt - og í rauninni svolítið sætt - að fylgjast með og hlera hvað fylgisfólk ríkisstjórnarinnar hefur um mótmæli dagsins í dag að segja (og ég er ekki að lýsa yfir andstöðu við stjórnina).

Svo virðist sem til séu tvær tegundir mótmæla, annars vegar góð mótmæli, vinstrisinnuð í eðli sínu, réttlát og sönn, hinsvegar vond mótmæli, sem eru hægrisinnuð og heimsk. Góðu mótmælin áttu sér stað 2009 og leiddu til núverandi ríkisstjórnar, vondu mótmælin áttu sér meðal annars stað í dag og eru hugsjónalaus, uppfull af hægrimönnum, ofbeldissinnuð, af meiði múgæsingar.

Það er svolítið athyglisvert að hlusta á vinstrimenn reyna að vanda sig við að gera það ekki en gera það samt: Segja nákvæmlega það sama og hægrimenn, stjórnvöld og stjórnvaldssinnar sögðu við Búsáhaldabyltingunni.

Það er ekkert sem segir að mótmæli hægrimanns séu síður marktæk en vinstrimanns.

Og það er ekkert sem segir að þessi mótmæli séu hægrisinnuð.

Engar upplýsingar liggja fyrir um að þýði þessara mótmæla sé annað en hinna. Ekkert liggur á borðinu annað en að til jafns hafi tekið þátt vinstrimenn, hægrimenn, anarkistar, umhverfissinnar, byltingarsinnar, sósíalistar að veita stjórninni aðhald, íhaldsmenn sem vilja hana burt - og öfugt, pönkarar, rakarar, lýðræðissinnar, bifvélavirkjar, brjálæðingar, reitt fólk, glatt fólk, bílaeigendur og bíllausir, snikkarar og fjárfestar - nákvæmlega eins og síðast.

Steingrímur segir ekki mega tala niður árangurinn og nefnir að reiðin sé skiljanleg, rétt eins og Geir H. Haarde gerði ef ég man rétt. Auðvitað er reiði skiljanleg, meira að segja stundum réttmæt. Jafnvel mætti gera því skóna að mótmælendur - með eggjum og án eggja - hafi haldið því fram blákalt að vinstristjórnin geri meira fyrir fjármálaöflin en fólkið.

Og vilji svör.

Mönnum verður tíðrætt um egg. Það voru mörg egg í Búsáhaldabyltingunni og sum þeirra voru grjót. Í þrjú þúsund manna hópi er líklegt að séu tíu ofbeldismenn. Þá á að fordæma, án tvíveðrungs, án varnagla. Það var fullt af ofbeldisfólki í Búsáhaldabyltingunni.

Um mótmæli almennt má segja allan andskotann, sumt jákvætt, annað neikvætt, það má greina göngur og greina hávaða og greina skilti og greina skríl og greina einstakling og greina vilja og greina reiði og greina framtíðarsýn og greina hugsun og greina heimsku og greina hugsjón og greina hugmyndir.

En það er ekki um að tefla bara annars vegar góð mótmæli og hins vegar vond.

Lógik heimsins

Vinstrimenn trúa á samvinnu. Hægrimenn trúa á einstaklingsframtakið.

Þess vegna ríkir svo mikið sundurlyndi meðal vinstrimanna. Þess vegna eru hægrimenn jafnan svo samstíga.

Dorrit og dýrin

Dorrit sat ekki messuna með þingheimi heldur blandaði geði við fólkið sem var fyrir utan að mótmæla. Ólafur Ragnar tók í höndina á fólkinu þegar hann kom út. Á sama tíma fóru þingmenn hraðfari inn í þinghús, sumir með regnhlífar, og einn hnaut við undan eggjakasti.
http://www.blogger.com/img/blank.gif
Snilld þeirra hjóna verður best rannsökuð með atferlisfræði fremur en stjórnmálavísundum eða stúdíum í popúlisma. Dorrit er eins og stúlkan innan um blettatígrana. Á myndbandinu sést það: Um leið og hún hörfar hyggjast dýrin stökkva á hana, um leið og hún snýr sér að þeim, örugg með sig, óttalaus, fyllast þau virðingu, ugg, valdabaráttan jafnast, og svo fer að lokum að stúlkan getur klappað blettatígrunum.

Nákvæmlega eins og Dorrit klappaði blettatígrunum á Austurvelli í morgun.

Fjölmenni á Austurvelli

http://live.mila.is/austurvollur/

Þýðendur

Það er vel hægt að koma Töfrafjallinu, 2666, í leit að glötuðum tíma, Don Kíkóta, Ódysseifi, Gatsby, öllu þessu, út á íslensku. Plús því merkilegasta frá deginum í dag. Allt sem til þarf er að þýðendur þýði það sem þeir vilja sjálfir. Og séu þrautsegir. Fremur en að hlaupa eftir þrengri sjónarmiðum.

99%

Gallinn við Búsáhaldabyltinguna var sá að hún beindist aldrei gegn fjármálaöflunum.

Hún beindist einungis gegn stjórnmálaöflunum, öflum sem höfðu haft markvisst á dagskrá um árabil að minnka völd stjórnmálanna. Sem merkir ekki að vald hverfi og nokkurs konar náttúrulögmál taki við heldur færast völdin frá stjórnmálamönnunum í hendur fjármálalífsins.

Þar er það enn. Samtök atvinnulífsins og VR senda frá sér ályktanir eins og úrskurðandi aðilar um samfélagið og sjálft lífið. Samtök atvinnulífsins og Samtök verslunar og þjónustu segja brýnt að skapa nýja þjóðarsátt (orðaröðin segir sína sögu: "hvetur stjórnendur og stjórnmálamenn til að leggja sitt af mörkum til að snúa þróuninni við") meðan VR einkavæðir jafnréttismálin og býður fyrirtækjunum að hengja þau á sig eins og 90% gullmedalíu.

Á Íslandi var aldrei mótmælt fyrir utan höfuðstöðvar Baugs, fyrir utan bankana, enda í einkaeigu og koma því engum við, eða hvað?

Gallinn við Búsáhaldabyltinguna var auðvitað líka sá að hún mistókst. Hún var meinlaus og lítil, hún var apprópríeruð af stjórnmálamönnum og leiddi ekki til neins nema örlítilla breytinga á sætaskipan Alþingis.

Apprópríasjón er orð dagsins (forseti Íslands mun nýlega hafa apprópríerað íslensku bókmenntaverðlaun bókaútgefenda endanlega með því að kalla þau bókmenntaverðlaun forsetaembættisins, fyrst á ensku og þegar enginn gerði athugasemd er hann farinn að segja það á íslensku líka).

Nú hefur hópur fólks apprópríerað Wall Street. Þótt síðan sem hlekkjað er á hér að framan, OccupyWallStreet, birtist ekki í meginstraumsfjölmiðlum er ekki líklegt að önnur pólitískt mikilvægari sé í loftinu núna.

Fólk situr bara þarna á Wall Street, friðsamt, og segist vera 99 prósentin - meirihlutinn, allir nema eina prósentið sem á auðinn. Það situr þarna og vill taka völdin úr höndum þeirra sem með þau fara.

Það er að segja úr höndum fjármálaaflanna.

Valerie Solanas var ofbeldismaður

Valerie Solanas steig aftur inn í lyftuna að beiðni Fred Hughes eftir að hafa skotið Andy Warhol þrívegis í brjóstkassann. Valerie Solanas var róttækur femínisti, höfundur SCUM, manifestós, Society For Cutting Up Men. Það kom út í íslenskri þýðingu fyrir nokkru. Valerie Solanas var konan sem skaut Andy Warhol.

Warhol jafnaði sig aldrei. Hann varð taugaveiklaður, fjarlægur og átti erfitt með nánd. Aðsóknarkennd háði honum, enda hélt Valerie Solanas áfram að ofsækja hann eftir að henni var hleypt út, en hún fékk þriggja ára vistun á geðsjúkrahúsi.

Warhol neitaði að bera vitni gegn henni.

Staðreyndin er sú að Solanas var með Warhol á heilanum og hafði ofsótt hann lengi áður en hún reyndi að drepa hann. Ástæðan? Solanas færði Warhol handrit til yfirlestrar. Warhol grunaði að handritið væri tálbeita frá lögreglunni svo hún fengi afsökun til að loka Faktoríunni, sem hafði margoft verið kærð fyrir klám. Handrit Solanas var með því svæsnara sem hann hafði séð. Hann fylltist tortryggni. Hann svaraði fáu. Og svo varð Warhol það á að týna handritinu. Ekki beinlínis heppilegt (slíkt hefur þó gerst í íslenskri bókaútgáfu) og Solanas varð sem vonlegt er ekki kát með missinn. Eftir dauða Warhol fannst leikrit Solanas á botni kistu í fórum hans og var sett upp. Solanas ofsótti nú Warhol harkalegar en nokkru sinni og endaði á því að taka lyftuna upp á fjórðu hæð og skjóta hann.

Var það róttækur femínískur gjörningur - eða hvernig tengist verkið hugmyndum hennar? SCUM er ómerkilegt dokúment fullt af alvanalegum ofbeldisórum. Og þeir sem vilja afgreiða Valerie Solanas sem geðsjúkling eru á villigötum því þótt hún hafi vissulega átt í basli um dagana og gist geðsjúkrahæli er ekkert sem segir að ofbeldishliðin á henni hafi endilega verið sú geðsjúka. Tengsl milli geðveiki og ofbeldis eru langtum minni en mætti ætla af kvikmyndum, staðalmyndum og dægurmenningu, tvíbentari, flóknari, og einfaldlega minni. Ofbeldi getur verið bæði rökvíst og skynsamt eins og dæmin sanna. Þegar Valerie Solanas skaut Andy Warhol var hún ekki sjúklingur heldur ofbeldismaður. Rétt eins og Anders Breivik, sem ekkert bendir til að hafi átt við geðsjúkdóm að stríða, þótt eftilvill væri þægilegra að hugsa það þannig, hugnanlegra til skilnings en kalkúleruð illskan. Var þá voðaverk Solanas eðlilegt framhald femínískra hugmynda? Er það almennt viðurkennt af femínistum?

Ekki allir femínistar líta á Solanas sem róttækan femínista og mörg skrif benda á að til séu aðrar túlkanir, ekki síst geðveikitúlkunin. En það er sterk hefð fyrir því að líta svo á að Solanas hafi verið róttækur femínisti.

Verjandi Valerie var róttæki femínistinn Florence Kennedy, sem sagði Solanas vera einn mikilvægasta talsmann femínistahreyfingarinnar.

Var einn mikilvægasti talsmaður femínistahreyfingarinnar ótíndur ofbeldismaður? Af hverju afneita femínistar ekki Solanas eins og hægrimenn afneita Breivik? Femínistar eru hreint ekki einhuga um að sverja Solanas af sér, fremur en ofbeldisverk hennar sé eitthvað hnyttið og sniðugt og það sé bráðskemmtilegt, drepfyndið og frjótt að hampa sorpskrifi hennar sem ögrandi skjali, sem það er ekki, ekki fremur en skrif Breiviks er ögrandi.

Ein af bókunum sem ég mun sennilega ekki lesa er eftir Söru Stridsberg og heitir Draumadeildin. Ástæða þess að ég mun ekki lesa hana er sú að hún mun ekki koma út á íslensku - og ég les frekar spænsku en sænsku. Að því er segir í athugasemd við grein Þórdísar Gísladóttur um bókina á hinu ágæta vefriti Druslubókadömur kvaðst ónefndur útgefandi ekki nenna að gefa út bók um kolklikkaðan femínista.

Ég hef ekki lesið bókina, ég vona að hún sé góð, en hún er ekki um kolklikkaðan femínista, ekki um geðsjúkling heldur ofbeldismann. Það er nákvæmlega ekkert sniðugt við Solanas. Og það er ekkert róttækt við ofbeldi.

Lou Reed söng eitt sinn um Valerie Solanas og vandaði henni ekki kveðjurnar. I believe, heitir lagið. Annað lag, næstum samnefnt, hæfir reyndar betur.

Gabb

Gabb segir alltaf eitthvað. Um þann sem gabbar og þann sem lætur gabbast og um veröldina, hvað er trúverðugt og hvað ekki, hvað er sennilegt og hvað ósennilegt, hvað er ekki sagt upphátt vegna þess að það er lygi og hvað er of satt til að vera sagt upphátt.

Viðtalið hér að neðan er gabb.

Gjamm

Eðli Íslendinga er að gjamma. Til eru nokkrar tegundir gjamms en allt gjamm á það sameiginlegt að vera frekjulegt og heimskt. Tilgangur gjamms er að viðhalda ónæmi samfélagsins og samskiptaskorti, auk þess að beina athygli umhverfisins að gjammaranum sjálfum, sem veit alltaf allt langbest sjálfur. Ef raunveruleg hugsun er í gjammi er það á villigötum sem ekta gjamm. Best að gjamma sem mest og sem holast og sem víðast og gildir vellíðunarlögmál Freuds óbreytt yfirfært á gjammið, tilgangur lífsins er hámarks gjamm á tímaeiningu.

Mikill misskilningur er þó að telja gjammarann vitlausan. Gjammarinn er sérlega gáfaður og vel menntaður. Hann hefur á hraðbergi ýmiskonar þekkingu og staðreyndir sem nota má í gjamm og skora hátt. Hann er líka fínn í rökfræði. Eftirlæti hans er Reductio ad eitthvað og Lögmál Godwins. Um það má sko gjamma.

Gjammarinn er jafnan neikvæður án þess að hafa sérstaka ástæðu til og honum er einkar lagið að finna gjammvænan flöt á hverju einasta máli, hvort sem það er gott eða vont og hvort hann er launamaður eða slímsetumaður í skilanefndum. Ekki skildi rugla gjamnmi saman við mál þeirra sem beittir eru órættlæti og rangindum, enda er auðvelt að þekkja þetta í sundur, gjammið heyrist hátt en hitt ekki.

Einnig má þekkja gjammið á því að ekkert þýðir að reyna að leiðrétta rangfærslur í máli gjammarans, hann hlustar aldrei á slíkt, enda stendur honum á sama hvort hann fer með sannleika eða lygi.

Annað eðli gjammarans er öfund. Hún minnkar ekki eftir því sem velgengni gjammarans eykst heldur öfugt. Gjammara sem gengur vel finnst allir vera að taka eitthvað frá sér og þolir ekki tilhugsunina um minnstu velgengni náungans.

Best er gjammað ef tekst að koma fullkomlega ófyrirleitnu væli fyrir í yfirtónum gjammsins, væli þess sem hefur ekki yfir nokkru að kvarta, græðir á tá og fingri, makar krókinn, baðar sig í frægð, skarar skíðlogandi eld að eigin köku en gjammar samt yfir vélum heimsins, hörmulegri stöðu sinni og ofsóknum grimmra hunda í sinn garð.

Hin hliðin á íslenska gjamminu er íslenska flissið, enda klisjan um flissið ekki til komin að ástæðulausu. Gjarnan blandast þetta tvennt saman svo gjammað er og flissað á víxl og er þar komið lífmagn Íslendingsins og sjálfur andardráttur. Þulan sem gjammarinn hefur yfir með sjálfum sér og sér til lífs er sambærileg við: Anda inn, anda út. En er þess í stað: Gjamma, flissa, gjamma, flissa.

Fliss gjammarans er einkar vinsælt í hverskyns veislum og samsætum. Fliss er andstæðan við innilegan hlátur. Fliss greinist frá hlátri á því að flissarinn hlær oftast einungis að eigin fyndni, ekki annarra. Ef flissað er að annarra fyndni er það einkum á eftir athugasemdum sem ekki nokkrum manni með dómgreind þykja fyndnar.

Gjammarinn lætur vaða á súðum og er þeim mun sáttari eftir því sem hann nær að koma fleiri alhæfingum fyrir í einni og sömu setningunni - og flissa svo í slúttið.

Gjamm fer ekki í kyngreiningarálit.

Gjammararnir biðjast aldrei afsökunar, alveg sama hversu langt þeir fara út yfir allan þjófabálk. Þeir álíta ekki þörf á að biðjast afsökunar á eðli sínu: Svona er ég bara, er orðtak gjammarans.

Gjammarinn gerir aldrei nokkurn skapaðan hlut til að setja sig í spor náungans. Af þessu stafar fullkomin og alger fyrirlitning gjammarans á bókmenntum og listum.

Knúz

Í gær eða fyrradag rakst ég á nýtt femínískt vefrit sem heitir Knúz. Þar las ég ágæta grein eftir Þorstein Vilhjálmsson um að femínistar skyldu velja sér samræður af kostgæfni. Nú finn ég knúsið hvergi, hvorki á blogspot né .is.

Ég ímynda mér að IP-talan mín hafi verið blokkeruð og því komist ég ekki inn á Knús.

Raunar er ég algerlega sannfærður um að svo sé. Það blasir við. Ég, Jón stóri, Egill Helgason, nornin Eva og sá merkilegi bloggari Ragnar Þór Pétursson höfum vísast öll verið blokkeruð frá umræðunni. Knúzhópurinn hefur valið sér að eiga frekar í samræðum við Gillz. Það er auðveldara. Að sá sem öndverðum megin í samræðunni situr sé augljóslega algerlega úti að aka. Þannig verður mál manns trúverðugra, allar hliðar þess. Þegar alla gagnrýni á gagnrýni má setja undir sama hattinn og úr þeirri átt berst ekkert vitrænna en nauðgunarhótanir, fjas um ritskoðun, paranoja, ofstopi, skætingur og uppnefni.

Það er að vissu leyti þægilegt. Þegar öll gagnrýni er afgreiðanleg.

Vafalaust liggur vefsíðan bara niðri. Þetta var ágætlega gæfulegt vefrit, sýndist mér.

Heimsbyltingin er handan við hornið

Guðmundur Steingrímsson er fínn.

Besti flokkurinn er fínn.

Guðmundur Steingrímsson og Besti flokkurinn saman ... ég veit það ekki. Blandan kann vel að vera fín. Hún gengur út á óbeitina á stjórnmálunum.

Óbeitin á pólitíkinni og potinu er út um allt.

Úti í heimi hrannast upp vísbendingar um byltingu í aðsigi. "Los indignados" á Spáni. Arabíska vorið. Mótmælin í Ísrael. Óeirðirnar í Bretlandi. Og nú síðast mótmælin á Wall Street.

Þetta fólk er ekki vinstrimenn. Þetta fólk er ekki hægrimenn. Þetta fólk er ekki umhverfissinnar. Þetta fólk er ekki femínistar.Þetta fólk er ekki anarkistar. Þetta fólk aðhyllist enga stefnu og er ekki skráð í neinn flokk. Enginn veit hvaðan það kemur og enginn getur eignað sér það að næla utan á sitt skipulagða hugsunarkerfi. Þetta fólk er orðið leitt á stjórnmálaflokkunum. Þetta fólk er orðið leitt á stórfyrirtækjum og hálstakinu sem þau hafa á lýðræðinu. Þetta fólk hefur ekki lesið Lenín og eltir enga gáfaða marxista sem ætla að leiða það inn í ljósið. Þetta fólk kýs enga flokka því það tekur því ekki. Þetta fólk fylgir engri PC-línu. Þetta fólk er orðið leitt á lýðræðislíkinu. Þetta fólk trúir ekki á stjórnmál eins og þau eru stunduð. Það færir með sér von og í stefnuleysi þess felast líka uggvænlegar blikur. Þetta fólk hefur ekki völd og engan í augsýn sem talar máli þess. Þetta fólk vill eitthvað nýtt. Þetta fólk er orðið úrkula vonar, það er reiðubúið að grípa til örþrifaráða.

Þetta fólk er eins og börn.

Blessuð veri minningin um barnið sem þú varst.

Með heftiplástur fyrir munninn

Það hendir að eitthvað rekur á fjörur manns sem manni þykir gagnrýnivert. Satt að segja hendir það auðvitað nokkuð oft, maður hefur ýmislegt við ýmislegt að athuga, kemur auga á æpandi þversagnir, greinir brotalamir í málflutningi sem hjá velflestum er hafinn yfir allan vafa. Maður gæti komið athugasemdum sínum fyrir í fáeinum orðum, tjáð hug sinn, annað hvort á áberandi vettvangi eða bara frekar afsíðis, en þá getur alltaf farið svo að maður styggi margan og ýmsir hætti að heilsa manni á götu.

Og þar liggur einmitt hundhelvíti grafið. Þessi grunur um að gagnrýni (ég á við krítíska hugsun) sé alla jafna illa tekið. Ekki aðeins andmælt harkalega og barinn undan henni vælukjóalómurinn, ekki aðeins leyst upp með hlutleysishljómandi kjaftavaðli og gerð sem ósýnilegust og sá sem talar tortryggileg(ur), heldur að beinlínis verði sá eða sú sem gagnrýnir þvínæst markvisst vafin(n) þagnarhjúpi, rægð(ur) (já, ég veit, kynjasvigar eru aðeins of PC), bolað út í horn, beitt(ur) hreinum refsiaðgerðum, ekki endilega af stjórnvöldum heldur fólki úti í bæ sem álítur sig ef til vill áhrifa- og valdalaust en hefur þó alltaf sitt afmarkaða vald á sínu afmarkaða sviði, sviði sem það máske gætir meira en það sjálft grunar.

Því hversu margir geta í raun og veru tekið gagnrýni þegar öllu er á botninn hvolft? Upplifir nokkur manneskja gagnrýni öðruvísi en sem eitthvað neikvætt? Er í raun margt sem mælir með því að segja hug sinn? Hvað er gagnrýni þegar upp er staðið (fyrir alvöru) annað en hluti stærðfræðilegrar breytu þar sem neikvæðar eindir krítískrar hugsunar gefa mínusa en jákvæðar eindir kollkinks og hattofantakna plúsa? - Og enginn veit hver heldur kladda og hverjum þeir eru afhentir og hver samræðuviljinn í rauninni er þegar til kastanna kemur.

Öll krítík er sprengjusvæði. Einkum og sér í lagi þegar búið er að friðlýsa umræðuefnið, einkum þegar skinhelgi hvílir yfir því. Maður fær því hugboð: settu heftiplástur fyrir munninn.

Allt í mannlegri tilvist og mannlegu samfélagi er í raun miklu viðkvæmara en það lítur út fyrir að vera.

Ég hlýði hugboðum. Ég er með heftiplástur fyrir munninn. Það gengur ekki alltaf vandkvæðalaust en er heldur ekki með öllu amalegt. Með heftiplástur fyrir munninn heitir einmitt einn söngvanna á nýrri plötu Megasar, (Hugboð um) vandræði. Eftir að diskurinn hafði brotist í gegnum svolítinn múr (af tónlistarlegum toga, sándlegum efasemdum) náði hann algerlega til mín. Þetta er þrusustöff. Fínar kompósisjónir og textar sem vert er að vitna í, skrifa niður brot úr þeim og hafa fyrir augunum, og þessi texti hér lýsir ágætlega þeirri tilfinningu að sitja á strák sínum, setja heftiplástur fyrir munninn:

Æ hvað mér leiðast svona lokaðar dyr
bara læsi þeim annaðhvort eða opna uppá gátt
fyrir þér ef þú lætur ekki guðina ginna þig
til að gleypa hvert boðorð hrátt
eða vera í sátt
við svínin sem reka sláturhúsið með halla
ha? ég heyri ekkert til þín nema þú reynir að kalla
og svolítið hátt

Pældu ekki í því að byrgja brunninn
fyrr en barnið er kyrfilega dottið í
framogaftur eða uppogniður ég sný
eftir vindátt með heftiplástur fyrir munninn

Harpa

Steinunn Birna Ragnarsdóttir er í ágætu viðtali í Fréttatímanum í dag og leiðréttir sumt af rangfærslunum og áróðrinum gegn Hörpu.

Þetta virðist vera öflug manneskja. Og enginn sérstakur refur.

Það er nóg af rangfærslum í gangi enn. Hjá besta fólki. Sem hreinlega vill ekki heyra einfaldar staðreyndir um húsið, Artec, hljómburð eða arkítektúr, útboð, kostnað eða önnur tónlistarhús í heiminum og samanburð við þau. Ég hef hreinlega ekki nennt að elta ólar við það sem upp kemur í samtölum við vini og kunningja. Þá sjaldan að ég hef nennt því hef ég getað hrakið hvert einasta orð svo ekki stendur steinn yfir steini í málflutningi fólks um starf sem að sjálfsögðu er ekki yfir gagnrýni hafið þegar gagnrýnin er eitthvað annað en popúlískt píp byggt á vanþekkingu.

Bubba er auðvitað ekki hægt að skipa að hafa smekk fyrir húsinu þótt mál hans allt sé orðið að hálfgerðu þrástefi. Við hatur á klassískri tónlist er erfitt að eiga. En það er rétt hjá Steinunni: Þetta elítutal er bara þreytt. Harpa er frábær.

Allur sannur lestur...

... er sjálfsleit (sem merkir að ósannur lestur er það ekki) og stundum gerist fyrir tilstilli hendingarinnar, sem er engin hending, að maður rekst á mikilvægar hliðar af sjálfum sér í bókum.

Rafael Dieste er ekki höfundur í alfaraleið. Allavega ekki á engilsaxnesku áhrifasvæði. Þó er til ein bók um hann á Íslandi, hún er á Landsbókasafninu. Þetta veit ég vegna þess að ég fór með hana þangað sjálfur: Hún er eftir vin minn, ljóðskáld og fræðimann, reyndar líka bloggara, raunar verðlaunabloggara sem nýverið gaf út bloggbók, honum fannst skemmtileg tilhugsun að til væri bók eftir sig á bókasafni á Íslandi.

Síðan rekst ég á Rafael Dieste (hann er raunar harla mikilvægur höfundur) í skáldsögu Roberto Bolaño, 2066. Nánar tiltekið dúkkar upp sjaldgæf bók um geómetríu eftir Dieste þar sem hún hangir á þvottasnúru og söguhetjan í öðrum hluta 2066 hefur ekki hugmynd um hvernig hún komst á meðal reitna hans.

Það er meira að segja miði frá bókabúðinni í bókinni, Follas Novas. Enga bókabúð veit ég betri. Ég á ótal bækur með svona miða. Söguhetjan hefur aldrei komið þangað og veit ekki hvaðan á sig stendur veðrið. Einu sinni gaf ég út bók hjá Follas Novas. Ég hef líklega hengt upp þvottinn hjá sögupersónunni.

Karlar eru frá Mars, konur eru frá Bónus

Mér finnst að VR, Virðing og réttlæti, ætti, fremur en að hvetja fyrirtæki til að veita konum 10% afslátt á verslun og þjónustu, að hvetja til kynjabundinnar hagstjórnar. Þar sem prentaðir væru sérstakir peningar fyrir konur.

450 króna seðill, 900 króna seðill, 4500 króna seðill og svo framvegis.

Þetta mætti ekki verða blandað hagkerfi heldur yrði að halda því tvöföldu. Slíkt væri mun auðveldara en að fara út í flóknar aðgerðir eins og að hækka laun kvenna.

Annars vegar væri kvenpeningur og hinsvegar karlpeningur.

Eðlishyggja

Þegar mestur slagkraftur hefur verið í femínisma hafa femínistar trúað á kvenlegt eðli. Rauðsokkurnar trúðu á kraft kvenna, já, ég þori, get og vil. Kvennaframboðið trúði á mæðrahyggju.

Eðlishyggja er hinsvegar eitur í beinum femínista samtímans og hefur verið lengi.

Það atriði er ekki opið fyrir samræðu. Það er ekkert kveneðli, hvorki intúerað og dularfullt, skilgreint, hefðbundið, íhaldssamt né róttækt.

Róttækustu femínistarnir hafa talað um eðli undir ýmsum formerkjum í nokkur ár þótt það fari ekki alltaf hátt.

Í morgundeginum mun eðlið brjótast fram af krafti. Ekki sála mun kannast við fyrri tortryggni gagnvart eðlishyggju.

Sá sem hefur andsvör við þeirri spá á reiðum höndum er eitthvað að misskilja sig.

Íslam

"Á Vesturlöndum hefur mikil gagnrýni á íslam hefur komið fram á síðustu árum. Gagnrýnendur íslams segja það eiga lítið erindi við nútímann, vestrænt lýðræði, jafnrétti kynjanna, kristið siðferði og fleira."

"Íslam hefur borist til vesturlanda og Íslands með innflytjendum og flóttamönnum frá löndum múslima, sem oft flýja fátækt, hernað og kúgun í eigin löndum. Allmargir múslimar á vesturlöndum hafa átt í erfiðleikum með að samlagast í þessum nýju þjóðfélögum sínum og ekki er óalgengt á síðustu árum að trúarsiðir og lífsvenjur hafi orðið íhaldsamari en í heimalöndunum."

"Gagnríni á íslam hefur aukist á vesturlöndum og um allan heim á undanförnum árum í kjölfar þess að hryðjuverkahópar múslima fremja hryðjuverk í nafni íslams og Allah, og telja sig gera það samkvæmt boði Kóranins. Enn fremur hefur verið gefin út fjöldi bóka og rita á vesturlöndum sem fjalla um íslam og Múhameð og þá sér í lagi hið ofbeldisfulla eðli íslam og hina blóðugu baráttu sem liggur að baki tilurðar þess."

"Margt í íslam kemur Evrópumönnum spánskt fyrir sjónir og hafa víða orðið til þess að menn gagnrýni ýmislegt sem íslam kennir. Þess ber að geta að samspil menningar og trúar getur verið flókið og þannig er ekki endilega allt sem múslímar sjálfir segi að sé gert af trúarlegum ástæðum endilega í anda trúarinnar heldur frekar afurð menningar landa viðkomandi.

- Ofbeldi á hendur konum. Í Kóraninum er sagt í versi 3:43 stendur að konur eigi að beygja sig undir herra sinn, liggja kylliflatar og beygja sig með öðrum.
- Kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum. Ein eiginkvenna Múhameðs hét Aisha og var 6 ára gömul þegar þau giftust. Tekið er þó fram að kynferðislegt samferði þeirra hafi þó ekki hafist fyrr en hún var 9 ára gömul, þar sem Múhameð fannst 6 ára stúlka of ung fyrir kynferðislegt samneiti.
- Ofbeldi gagnvart þeim, sem ekki eru múhameðstrúar. Í Kóraninum (súra 9:5) kemur fram að múslimum beri að drepa þá, sem eru annarrar trúar. Sumir túlkendur íslam telja að ekki beri að skilja þessa súru bókstaflega."

Þessar upplýsingar er að finna á íslenska hluta alfræðiorðabókarinnar Wikipediu.

Seint gætu þetta talist óhlutdrægar upplýsingar. Íslam á ekki erindi við nútímann og kristið siðferði (svo), og reyndar lítið erindi við "fleira" (svo), enda verða múslimar jafnan íhaldssamari þegar þeir flytjast til Vesturlanda. Gagnrýni á trúna hefur komið fram einna helst á allra síðustu árum: Íslam leiðir til hryðjuverka, sem er ekki annað en vonlegt þar sem trúin gengur út á ofbeldisdýrkun og kennir kvennakúgun og kvennabarsmíðar. Spámaðurinn var barnaníðingur og Kóraninn segir að drepa skuli þá sem séu annarrar trúar, þótt "sumir" túlkendur telji að ekki beri að drepa þá alveg bókstaflega.

Líklega hefur sá sem þetta ritaði ekki lesið Gamla testamentið og þar af leiðandi hefur alveg farið framhjá honum að grunnrit kristinnar trúar er löðrandi í ofbeldisdýrkun og refsigleði, fáránlegum lögum, órökvísum innblásnum skáldskap, kvenhatri, nauðgunum, morðum, blóði og tímaskynjun sem er allsendis óskiljanleg, eins og hver veit sem hnotið hefur um aldur Nóa, sem var mörg hundruð ára gamall þegar hann hóf siglingu sína. Vafalaust hefur hann ekki kynnt sér forn trúarrit yfirleitt, svo sem lagabækur Gyðinga, og ekki áttað sig á hvernig gamlir textar tengjast nútímanum með margslungnum og flóknum hætti þótt þeir virki allir sem einn framandi á nútímamanninn.

Sennilega hafa ekki margir Íslendingar lesið Kóraninn, sem þó er til í íslenskri þýðingu. Fleiri hafa lesið bækur á borð við "Íslamistar og naívistar" sem ganga út á nokkuð yfirvegaðar hatursræður um íslamstrú. Kóraninn er að sjálfsögðu uppfullur af hatri, kynjamisrétti, rasisma og ofbeldi, algerlega óásættanlegum hlutum, rétt eins og biblían.

Þótt hreint ótrúlegt megi virðast hafa verið framin voðaverk í nafni kristni.

Kristni hefur verið gagnrýnd svo öldum skiptir, rétt eins og íslam. Togstreitan á milli þessara trúarbragða, sem er bersýnilegust í sögu Spánar, hefur tekið á sig stórfurðulegar myndir, eins og goðsögnin um barnakrossferðirnar sýnir.

Ég hef fylgst svolítið með Wikipediu að undanförnu. Hún er merkilegt fyrirbæri. Það er ekki þannig að hópur öfgamanna rotti sig saman og skrifi þar áróðursgreinar. Þvert á móti getur verið komin fullkomlega frambærileg og hlutlaus færsla um efni þegar einhver einn tekur sig til og fyllir hana af eigin vísindalega útlítandi skoðunum. Þetta er það sem hefur gerst í þessu tilviki. Það er ekki svo að íslamshatur grasseri neitt sérstaklega á Íslandi: Þetta eru ekki allt sömu helvítis rasistarnir þarna úti. Sú skoðun - sem byggir á því sama og rasismi, að finna eitt fölnað laufblað og fordæma skóginn - er bersýnilegast á villigötum þegar lesnar eru deilurnar á spjallsíðu Wikipediu um Íslam sem teygja sig út í hið óendanlega og sýna bæði samræðuhug og góðan vilja.

Hinsvegar er merkilegt með texta. Hvernig best er að hafa ekki of marga að krukka í honum. Hvernig ein sál getur eyðilagt starf margra, sem vinna af hugsjón, kauplaust, að þekkingu.

Gegn

Merkilegt orð, gegn. Bæði er hægt að vera gegn, svo sem eins og í góður og gegn þjóðfélagsþegn, og standa gegn, vera á móti.

Svo er líka hægt að gegna. Eða gegna ekki.

Á leiðinni niður í bæ hitti ég þjóðskáldið. Það nefndi að Abraham Lincoln hefði sagt að góðum og gegnum þjóðfélagsþegnum bæri beinlínis skylda til að gera vopnaða byltingu gegn yfirvöldum ef raunin væri sú að þau ynnu gegn hagsmunum þjóðarinnar. Þessu fylgdi reyndar ansi góð þjóðsaga sem ég hef ekki eftir, enda stel ég ekki frá þjóðskáldinu.

Gegn - eða Ge9n - er heimildamynd eftir Hauk Má Helgason sem fjallar um níumenningana sem voru kærðir fyrir árás á Alþingi Íslands. Ég sé ekki betur en að örfáar sýningar séu eftir.

Það er margt mjög fínt í þessari mynd og hún er nauðsynleg. Myndrænt séð sker hún sig frá öðrum heimildamyndum með frumlegum lausnum og óvenjulegum uppsetningum viðtala. Gegn samanstendur af viðtölum við manneskjurnar níu og gott betur auk svipmynda frá réttarhöldunum og innskota af ýmsu tagi, meðal annars les Goddur upp bloggfærslur smásála og Vilborg Dagbjartsdóttir segir frá reynslu sinni í hinum fjöldamótmælunum gegn ríkinu, þegar Vilborg var átján ára. Þá er sýnt varðveitt brot úr vídeói af atburðunum í Alþingi og skoðaðar hreint lygilega margar ljósmyndir sem sýna meinlausan atburð, sneiddan ofbeldi.

Þetta er auðvitað ekki gallalaus mynd. Níumenningarnir þylja ekki upp eintóman heilagan vinstrisannleika. Nánar tiltekið skynjar maður í máli þeirra línu eða kreddumúr þar sem ekki má hreyfa andmælum án þess að vera afgreiddur sem fasisti. Múrar eru fasískir. Myndin er með öðrum orðum einhliða og stundum beinlínis áróðurskennd.

En hún er heldur ekki sett fram neitt öðruvísi, hún á að vera einhliða. Það þarf ekki að taka mark á öllu sem níumenningarnir segja, maður getur þvert á móti átt í sinni eigin innri samræðu, þótt manni sé synjað hennar á tjaldinu. Þetta mál er svo að segja einstakt í sögu Íslands og þess vegna kom mér á óvart að í salnum voru tvær hræður, auk mín. Þrír er reyndar heilög tala. Fólkið sem var ákært fyrir hönd okkar hinna fyrir árás á Alþingi á það skilið að maður fari á eina mynd. Sem er eins og ég segi nauðsynleg. Er hægt að segja nokkuð betra um eina mynd? Það verður ekki sagt um allt, hvorki bækur né myndir; flest er sennilega alveg ónauðsynlegt, bækur, myndir, skrif. Eitthvað nauðsynlegt rekur ekki svo oft á fjörur manns. Og hún á eftir að verða enn nauðsynlegri þegar fram líða stundir.

Þjóðskáldið ætlar að fara.

Það er algerlega fáránlegt að sjá ekki þessa mynd. Drífðu þig áður en það verður of seint.

Hinir nýríku (tvö kvót)

Ég tek annars aftur það sem ég sagði hér að neðan að ég sé ekki sérstaklega góður gagnrýnandi. Ég er að sjálfsögðu afburða góður gagnrýnandi, hvað annað, ber höfuð og herðar yfir obbann og þetta vita betri skáldsagnahöfundar landsins. Hinsvegar - og auk þess sem hin íslenska aðgreining segir að rithöfundar eigi ekki að skrifa og geti ekki skrifað gagnrýni - er óþarfi að telja sig þurfa að gera allt sjálfur þegar mannvalið er nóg. Gagnrýni er að stórum hluta annarsvegar að geta talað um eitthvað sem kemur málinu ekki við og haldið áhuganum og hinsvegar að þekkja gott stöff þegar maður sér það.

Þetta er til dæmis gott stöff:

"Óljóst er hvort það var Pelletier eða Espinoza sem hringdi. Í teoríunni hefði það verið sá þeirra sem bjó yfir meiri tryggð og hafði vináttu í meiri hávegum, þetta er eitt og hið sama, en í reynd hafði hvorugur þeirra sterkan sans fyrir slíkum dyggðum. Báðir lofuðu þær í orði, að sjálfsögðu. En hvorugur trúði í reynd á vináttu eða tryggð. Þeir trúðu á ástríður, þeir trúðu á blendingsform af félagslegri eða opinberri hamingju (báðir kusu Sósíalista þótt þær sætu stöku sinnum hjá), þeir trúðu á möguleikann á sjálfsuppfyllingu."

Þetta líka:

"Flestir viðstaddra voru rasjónalistar, ekki í heimspekilegri merkingu heldur bókstaflegri, þeirri sem vísar til fólks sem trúir minna á bókmenntir en bókmenntagagnrýni sem það telur - allavega sumt hvert - eina sviðið þar sem byltingar eru enn mögulegar, og að sumu leyti hegðaði þetta fólk sér eins og það væri nýungt, í sama skilningi og til eru ríkir annars vegar og hinsvegar nýríkir."

Bæði kvót eru í 2066 eftir RB.

Rasismi og golfvellir hálendisins

Hjörleifur Sveinbjörnsson skrifar grein í Morgunblaðið fyrir nokkrum dögum. Hluta hennar má lesa á Eyjunni. Í greininni segir Hjörleifur viðbrögð við hugsanlegum jarðarkaupum Huang Nubo bera umræðuhefð Íslendinga ófagurt vitni. Má af orðum hans ráða að þetta stafi af rasisma, enda hefði Bandaríkjamaður sem Hjörleifur diktar upp ekki uppskorið sömu viðbrögð við sömu fyrirætlunum, enda þótt Bandaríkjamenn hafi sama rétt eða réttleysi til jarðarkaupa á Íslandi og Kínverjar meðan aftur Evrópumenn geti keypt hvaða jarðir sem þeim sýnist. Hjörleifur spyr hvers vegna Nubo sé gert að svara fyrir misgjörðir kínverskra yfirvalda meðan Bandaríkjamaður væri fráleitt gerður ábyrgur fyrir vafasömu framferði þarlendra stjórnvalda.

Það er hefð fyrir gagnrýni á íslenska umræðusiði. Sú gagnrýni á rétt á sér en er stundum svolítið loftkennd og hirðir ekki um að taka konkret dæmi. Tengingin sem gerð er í umræðunni milli Nubo og stjórnvalda er ekki óskiljanlegur ósiður umræðunnar eins og Hjörleifur lætur að liggja heldur er staðreyndin einfaldlega sú að Huang Nubo starfaði, eins og Hjörleifur segir sjálfur í greininni, sem deildarstjóri í áróðursráðuneyti Kína.

Þar með er ekki nauðsynlega sagt að Nubo vinni í dag að kínverskri heimsvaldastefnu bakvið tjöldin í boði kínverskra stjórnvalda. Hyggindi geta vel skýrt störf hans og gott samband við yfirvöld. En tengslin eru eigi að síður til staðar. Og Kína er alræðisríki af verstu sort. Virðing fyrir mannréttindum er engin, kínverskir rithöfundar eru drepnir, ofsóttir og fangelsaðir fyrir að segja hug sinn. Liu Xiaobo, handhafi friðarverðlauna Nóbels, hlaut ellefu ára fangelsisdóm fyrir skrif sín og var sannarlega ekki hleypt út til að taka á móti verðlaununum.

Öldurnar lægði svolítið í íslensku samfélagi við grein Hjörleifs, enda er annar ósiður íslenskrar umræðu hversu goskennd hún er. Og grein Hjörleifs er líka málefnaleg: Ég er viss um að Hjörleifur lætur aldrei hjá líða tækifæri til að gagnrýna umgengni kínverskra yfirvalda við mannréttindi.

Því við yfirvöld alræðisríkis eru bara tvær leiðir í boði: Annars vegar er að fara að ráði sínu eins og Vigdís Finnbogadóttir sem eins og frægt er lýsti því yfir að mannréttindi væru afstæð að lokinni heimsókn til Kína. Það voru slæm mistök á glæsilegum ferli, því mannréttindi eru ekki afstæð og það er illt að láta menningarlega forvitni og velvild teyma sig út í slíkar ályktanir. Hinn kosturinn er að gera eins og Jón Gnarr - sem er það eina rétta. Það er Jón Gnarr sem hefur staðið sig í alþjóðasamskiptum fyri hönd Íslendinga, ekki Vigdís - og enn síður Ólafur Ragnar Grímsson.

Það er ekki dónaskapur að fordæma alræðisríki. Í hvert einasta sinn sem maður hittir valdamikinn Kínverja á maður að segja: Mannréttindi. Og maður á að segja það aftur og aftur og ítreka margsinnis ef samtalið dregst á langinn. Maður á ekki að þegja. Maður á að vera kurteis en ekki svo kurteis að kalla mannréttindi afstæð.

Það borgar sig ekki fyrir athafnamann að styggja alræðið. Óneitanlega verða samskipti athafnamanns við alræðisstjórn hinsvegar svolítið viðkvæm. Nú kann vel að vera að Huang Nubo hafi mætt rasisma í íslensku samfélagi en þó er eins líklegt að hann hafi mætt fordómum gegn alræðisríkjum, fordómum sem talsvert er til í.

Jafnvel þótt Nubo sé hreint ekki blandað í þetta með einum eða neinum hætti, þjóðerni hans, atvinnu, fortíð eða neinu, má setja spurningamerki við það að selja svo stórt landsvæði yfirleitt, einum manni, hverjum sem er. Einn milljarður er ekki mikið fyrir 300 ferkílómetra land. Í góðærinu voru allar bestu jarðir Íslands seldar auðkýfingum. Á Íslandi ríkja því nokkrir fordómar gegn eignauppsöfnun fárra. Landið er auk þess að breytast í golfvöll.

Það er engin ástæða til að rjúka til og selja Huang Nubo 300 ferkílómetra jörð á þeirri forsendu að allt annað sé rasismi.

Frankfurt

Áðan las ég á opinni Facebook-síðu að virtur rithöfundur ætlaði að fá sér skothelt vesti fyrir Frankfurt sem meira að segja skætingurinn í Hemma Stef næði ekki í gegnum.

Þetta þótti mér leiðinlegt að lesa. Ég ástunda ekki skæting og hef aldrei gert. Margur heldur mig sig, býst ég við.

Það er ekki tímabært að álykta of mikið um bókamessuna í Frankfurt og stöðu Íslands sem heiðursgestur. Eftir að hún er liðin er á hinn bóginn óhjákvæmilegt að rithöfundar velti henni fyrir sér. Þeir þurfa að hugsa einfalda spurningu: Fyrir hvern skrifa ég? Þeir þurfa að skoða bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar þess sem aukin dreifing bóka þeirra hefur í för með sér. Þeir þurfa að spá í hvað þjóðarbókmenntir séu. Þeir þurfa, sama hvernig þeim gengur, að standa klárir á muninum á gildislausum hlutum eins og sölutölum annars vegar og hinsvegar raunverulegum verðmætum. Þeir þurfa að vita muninn á skiptagildi og raungildi.

Sjálfum líst mér ágætlega á þetta. Þýski útgefandinn er búinn að bóka tónleika/upplestur með mér ytra.

Jón stóri lætur annars ekki skotheld vesti stoppa sig.

Ofbeldisfemínismi

Davíð Þór Jónsson guðfræðinemi skrifar grein í Fréttablaðið sem nefnist Misbeiting hugmyndafræðinnar.

Hún fjallar eins og titillinn gefur til kynna um að hægt sé að misbeita hugmyndafræði. Það sætir víst ekki tíðindum. Ég las grein Davíðs Þórs hratt og illa að morgni eins og gengur og það fór alveg framhjá mér að hann nefndi femínisma í henni. Sem vonlegt er þótti mér lítið í greininni fyrst ég missti af kjarna hennar, því þegar nánar er að gáð er allt annað sem hann nefnir að eigi sér skuggahliðar, sósíalismi og trú, aðeins Trójuhestur utan um þá fullyrðingu að femínisma hafi verið og sé misbeitt.

Það er þó ekki beinlínis kjarni málsins, að hægt sé að misbeita femínisma. Engin hugsandi mannvera efast um það. Kjarni málsins er hvorki meira né minna en sá að til sé ofbeldisfullt afbrigði af femínisma, sambærilegur Stalínisma og Rannsóknarréttinum - því "ofbeldi er alltaf ofbeldi" segir Davíð Þór Jónsson í Fréttablaðinu í gær - um leið og hann hefur nefnt femínisma á villigötum.

Hvaða rugl er það? Nú er ég ekki sósíalisti og ekki kirkjunnar maður, ekki siðrænn húmanisti, ekki íslamisti og ekki femínisti. En hér þarf að biðja um dæmi. Til hvers er Davíð Þór eiginlega að skírskota? Fer einhverjum sögum af íslenskum femínistum sem hafi beitt ofbeldi? Hvar eru þessir ofbeldisfemínistar?

Maður veit aldrei í hvaða heimi maður býr. Svo er að sjá að án þess að ég hafi veitt því athygli sé til hópur vænisjúkra femínista sem stundar ekki aðeins ritskoðun og persónunjósnir heldur veður uppi með ofbeldi, veitist að kynsystrum sínum með hnúajárnum, þær fara um í flokkum og brjóta hnéskeljarnar á grandalausum andstæðingum sínum og snúa upp á handlegginn á þeim og bíta og sparka milli þess sem þær plotta og leggja grunn að útrýmingarbúðum og pyntingum og aftökum að fyrirmynd sögunnar því þær eru "hrætt fólk sem notar hugmyndafræði til að réttlæta ofbeldi".

Reyndar er þetta frekar áhugavert afbrigði af femínisma í öllum sínum framandleika. Ég gæti hugsað mér að skoða svo herskáan hóp með opnum huga - og það gæti Jón stóri vafalaust líka.

Við Jón stóri

Það rifjaðist allt í einu upp fyrir mér að einu sinni vann ég með Jóni stóra.

Ég ók honum í vinnuna á hverjum degi því hann átti engan bíl og við bjuggum í sömu götu og unnum erfiðisvinnu.

Ég hafði gaman af að hlusta á hann tala. Hann lofaði mér hátíðlega að sjá til þess að inn til mín yrði ekki brotist meðan hann væri í hverfinu.

Ég man ekki til þess að hafa brætt með mér að gerast glæpamaður - þótt Jón stóri væri vissulega mjög opinskár.

DV - af öllum blöðum - tekur upp á því að hneykslast á nokkrum menntaskólanemum fyrir að taka viðtal við Jón stóra. Það hefur DV sjálft gert. Og nú taka hinir fjölmiðlarnir undir þetta í kór því þeir hafa fundið sér þarna ágætan blóraböggul fyrir vonda blaðamennsku og drottningarviðtöl. Ólafur Þ. Stephensen skrifar siðavandan leiðara um málið í Fréttablaðið í dag. Hann játar þó að hafa ekki lesið viðtalið sem hann er að fordæma. Það hef ég reyndar gert. Þetta er ekkert gagnrýnislaust drottningarviðtal. Það ber hinsvegar svolítinn keim af því að blaðamennirnir virðast hálf smeykir við Jón. Því er ekki ætlað að upphefja viðmælandann heldur gægjast inn í annan heim, enda þeir sem viðtalið taka fullorðið og sjálfráða fólk.

Spurningin er hinsvegar hvort Ólafur Þ. Stephensen aðhyllist einhverja þöggunarstefnu þar sem "bullið sem vellur upp úr" vissum þegnum landsins "á ekki heima á síðum skólablaðs né í alvöru fjölmiðlum". Auðvitað er vert að fara varlega í alla upphafningu, hverju nafni sem hún nefnist, en spurningin er hversu sjálfsögð ritskoðun myrkari hliða mannlífsins sé. Spurningin er hvort ritstjórinn geti ekki lært eitthvað um blaðamennsku hjá menntskælingum landsins. Spurningin er hvort hann hyggist fjalla í leiðurum sínum um fleiri viðtöl sem hann hefur ekki lesið.

Við Jón stóri eigum 21. öldina fyrir okkur.

Grein af bleikt.is

Treblinka-lagið.

Lögsóknir

Á dögunum skrifað Páll Baldvin Baldvinsson gagnrýnandi Fréttatímans innblásinn og andríkan og skemmtilegan ritdóm um Sögu Akraness. Þetta var sannkölluð slátrun, eins og við var reyndar að búast eftir lestur á bloggi Hörpu Hreinsdóttur um sama verk, en Harpa sýnir fram á verulega ágalla á verkinu, meðal annars í umgengni við höfundarétt. Páll Baldvin kvað rétt að kalla til lögreglu. Gott ef þau orð leiddu ekki til einhvers.

Því svo brá við að aðstandendur bókarinnar ruku upp í ógurlegu fússi og lýstu yfir þeirri ætlun sinni að lögsækja Pál Baldvin fyrir ritdóminn. Þetta er óásættanlegt. Það er algert og ófrávíkjanlegt prinsípp að standa gegn því að menn séu lögsóttir fyrir að segja hug sinn um bækur. Þessi lögsóknarlenska sem tekin er að ryðja sér rúms á Íslandi er orðin með öllu fáránleg þegar ekki er lengur hægt að skrifa ritdóma án þess að mega eiga von á kæru. Að sjálfsögðu er ekki hægt að skipa fólki að vera sátt við ritdóm. En hótun um lögsókn í tilefni ritdóms er nokkuð sem ber að taka mjög alvarlega, uppátæki sem ber að fordæma og varpa síðan öllum þannig hugmyndum endanlega út í hafsauga. Ég stend með Páli Baldvini 100%.

*

Að því sögðu eru sérkennilegar þær fréttir sem lesa mátti í síðasta Fréttatíma að þau Páll Baldvin og Kolbrún Bergþórsdóttir muni sjá ein um gagnrýni í menningarþættinum Kiljunni þennan veturinn - þar sem Haukur Ingvarsson sé með bók og það par sé þar með dautt.

Af hverju? Er Haukur vanhæfari en hver annar sem skrifar í fleiri en einn miðil, svo sem núverandi gagnrýnendur? Hefði verið algerlega fáránlegt að fá einhvern annan í stað Hauks með Þorgerði, segjum jafnvel aðra konu? (Geta konur sagt eitthvað af viti um bækur, hvað þá hver við aðra?)

Tilhneiging íslenskra fjölmiðla er sú að hafa þar alltaf sama fólkið - og helst það sama í mörgum miðlum. Einsleitni virðist nokkurs konar dyggð. Best er raunar að halda sig bara við Egil Helgason á öllum sviðum, hann klikkar aldrei. Egill Helgason sér ekki bara um stjórnmálaþátt OG bókmenntaþátt í sjónvarpi OG skrifar vinsælasta blogg landsins heldur finnst honum endilega að hann þurfi að skrifa líka greinar á ensku í Reykjavík Grapevine. Sá miðill hefur enga sérstöðu lengur og hefur farið hrapalega að ráði sínu. Nú er því líkast sem maður sé umkringdur Agli Helgasyni.

Að kunna sér hóf er vanmetið, enda vandséð að nokkur maður geti krufið óendanlega mörg mál af yfirvegun til mergjar eða einu sinni lesið allar þær bækur sem manni er ætlað að fjalla um þegar svo margt annað knýr að.

Mér er svo sem nákvæmlega sama hver gagnrýnir hvað og hvar, tek gagnrýni mátulega alvarlega sem rithöfundur, enda hef ég aldrei verið sérstaklega góður gagnrýnandi sjálfur (þótt mér sé reyndar stundum sagt annað af skáldsagnahöfundum sem vilja líklega frekar hafa mig þar en í samkeppninni í skáldsögunum). En á sviði gagnrýni hafa þau Kolbrún og Páll Baldvin sennilega eitthvað um 60% markaðshlutdeild. Að öllu eðlilegu myndu auk þessa tvíeykis tíu eða tuttugu manns deila með sér kröftugri og fjörugri bókmenntaumræðu í sjónvarpi, öllum til gleði og yndis - en þess í stað ríkir versta einokun: Þau Páll og Kolbrún skrifa í sitt hvort blaðið og mætast svo í sjónvarpi og drottna yfir öllu ár eftir ár, eins og ekki nokkur einasti maður eða kona á öllu landinu hafi vit eða áhuga á bókmenntum og frjóan hug til að koma því skemmtilega frá sér nema þau.

Það ætti að vísa málinu til lögreglunnar og láta taka þau föst.

Arion: Landið sem rís

Tilgangur fyrirtækis er að græða peninga. Ekki að láta gott af sér leiða, leggja sitt af mörkum til uppbyggingar samfélagsins, skapa manneskjulegra umhverfi eða sýna samfélagslega ábyrgð. Hafi einhver haldið að svo væri hefur Arionbanki tekið af öll tvímæli um að svo er ekki: Á sama tíma og bankinn græðir 10 milljarða rekur hann 57 starfsmenn úr starfi. Ekki vegna þess að hann þurfi þess með allan þennan gróða heldur til að geta blóðmjólkað meira og betur með starfsemi sinni. Skilanefndin sem í bankanum starfar á ofurlaunum fyrir vogunarsjóði sem eiga hann hugsar sífellt upp nýjar og skapandi leiðir til að hafa fé af almenningi og koma sem ómanneskjulegast fram við starfsfólkið, gjaldkerana sem þurfa að þola óvild viðskiptavinanna vegna framkomu bankans, sem að sögn þeirra sem best til þekkja gengur út á rán, vaxtarán á íbúðareigendum, rán á ungu fólki, rán á sprotafyrirtækjum - svo að bankinn geti skilað "sómasamlegum arði" eins og einhver komst að orði. Bankinn hefur tangarhald á ótal fjölskyldum, græðir á tá og fingri og rekur starfsfólk.

Ég sé ekki Steingrím J. Sigfússon bera í bætifláka fyrir þetta né heldur gagnrýna. Maður spyr sig hvort þannig líti það út í augum stjórnarliða, "landið sem rís".

Landsbankinn er enn í ríkiseigu en vafasamt er að hann verði ríkisbanki til eilífðarnóns. Stjórnvöld - þar á meðal hin svokallaða vinstristjórn - hafa ekki hugmyndaflug til að ímynda sér neitt annað en að það sé fullkomið náttúrulögmál að bankar séu í einkaeigu, þeim sé best komið sem skjótast í eigu atorkusamra einstaklinga sem kunna að reka banka eins og dæmin sanna. Þetta helst helst í hendur við að vinstristjórn lítur á sig sem tímabundið hlé frá eðlilegri hægristjórn, ónáttúrulegt ástand, nauðsynlega tiltekt svo að hægrimenn geti aftur farið að sóða aftur út.

Starfsemi Arionbanka gengur út á gróða og verður til þess að skapa aukinn ójöfnuð og misrétti í samfélaginu. Þetta þorir enginn að segja nema Hagsmunasamtök heimilanna.

Það stafar af því að íslenskir vinstrimenn eru aumingjar.

Um sjálfsvorkunn annarra

Ekkert er manneskjunni ógeðslegra en sjálfsmeðaumkun annarra. Ég segi þetta sem rithöfundur. Þetta er semsé niðurstaða af því tagi sem fræði gætu aldrei komist að, til þess er hún ekki nógu … tja, ekki nógu fræðileg. Engar vísindalegar rannsóknir renna stoðum undir hana, ekkert nema skynreynsla. Og ég hef tekið eftir þessu í lífinu: Maðurinn hefur viðbjóð á sjálfsvorkunn annarra.

Hjá þeim sem vald hafa blandast þetta óbeit á nöldri og kvarti almennt, óbeit sem er hagsmunabundin, hún er vilji til að kveða niður rödd þeirra sem vinna gegn óbreyttu ástandi og grafa þar með undan valdi valdamannsins, hverju nafni sem hann kann að nefnast og á hvaða sviði sem vald hans liggur. Á þessu má raunar þekkja þá sem valdið hafa, orðræða þeirra gengur alltaf gegn hinu meinta nöldri.

En það sama á við um hina sem ekkert vald hafa, sjálfsmeðaumkun annarra veldur fólki nánast líkamlegum óþægindum. Að hluta til er þetta eðlileg andúð á uppgjöf og væli en að hluta til einnig einhvers konar sjálfskennsl: Í væli annarra þekkjum við eigin sjálfsvorkunn, þankana sem við viðurkennum ekki opinberlega, hugsanirnar sem leita á okkur ósjálfrátt í næturmyrkrinu milli svefns og vöku og við myndum aldrei skrifa upp á sem almenna reglu og fyrirlítum í reynd.

Einnig ég: fátt þoli ég eins illa og þegar fólk barmar sér við mig í táraborginni Reykjavík. Nánar tiltekið fæ ég svo sem umborið ýmislegt víl en á afar erfitt með að þola kveinstafi þegar ég get hæglega dregið þá ályktun að þeir séu með öllu tilhæfulausir. Samlíðan og meðaumkun eru mér auðvitað ekki allsfjarri fremur en öðrum, ekki fer ég að hallmæla fólki fyrir að kvarta réttilega undan mismunun, rangindum, óréttlæti. En tilefnislaust sífr fæ ég ekki afborið, segjum um laun: Ég hreinlega þoli allsekki að hlusta á fólk með miklu hærri laun en ég kveinka sér undan lágum launum við mig. Ég tek út fyrir það. Fyrirlitningin hríslast um mig. Kvartarinn hrapar í virðingu í huga mínum og ég set hann umsvifalaust og vægðarlaust í ruslflokk, það er auvirðilegt að kvarta að ástæðulausu við hvern sem er, það er dómgreindarlaust, blygðunarlaust, ósvífið. Um síðir loka ég gjarnan á alla samúð mína gagnvart meðlimum grátkóra en slík lokun er sem kunnugt er aðdragandinn að illmennsku: Þannig hefst ferill allra illmenna, á því að neita sér um samlíðan með náunganum.

Nú hef ég enga sérstaka samúð með Geir H. Haarde, ég tekst ekki allur á loft þótt hann beri sig aumlega, ég fer ekki á flug þótt hann véli um að stjórnarliðar standi að fyrstu pólitísku réttarhöldunum í sögu Íslands og gefi í skyn yfirvofandi mannréttindabrot, pólitíska aðför, sem einhvera hluta vegna sé runnin undan rifjum VG fremur en Samfylkingar (og þetta er mjög athyglisvert); ég hleyp ekki í hnút af meðvirkni þótt norsk blöð hafi líkt Geir við Quisling, sem þó er ansi kjánaleg samlíking.

Hinsvegar eru réttarhöld ekki bara réttarhöld heldur einnig grunnur að frásögn, sögu. Og ég trúi ekki sögunni sem réttarkerfi Íslands er í þann veginn að segja mér. Hún er svo heimskuleg að það þarf meira en lítið treggáfaðan einstakling til að trúa henni. Réttlætisgyðjan kann að vera blind en eins og hún birtist okkur þessi misserin á Íslandi er hún líka nautheimsk og ætlast til þess með frekju að þeir sem á hana hlýða séu jafn heimskir, því varla er hægt að draga aðra ályktun af því sem hún hefur fyrir stafni en þá að réttlæti sé lítið skárra en ranglætið. Það er nokkurs konar sýnishornaréttlæti, mótmælendur eru níu, sakborningur einn – og kosinn af Alþingi. Sagan sem verið er að segja er í stuttu máli þessi: Á Íslandi varð efnahagshrun sem er Geir H. Haarde forsætisráðherra að kenna. Ástandinu var mótmælt og sökina á þeim mótmælum bera með sínum hætti níu einstaklingar sem þegar hefur verið réttað yfir. Alls voru þetta tíu manns og málið er leyst.

Málið er dautt og basta.

Þessi viðleitni til réttlætis, þessi söguskýring, er, með fullri virðingu, verri en engin. Pólitísku skilaboðin eru þau að Geir H. Haarde er settur í passíustellingu og getur lengi lifað á því fáránlega fórnarlambshlutverki að vera gert að bera einn sök allra – og með því er lagður grunnur að söguskýringarlíkani sem er svo bersýnilegur hálfsannleikur að það er verra en nokkur lygi, raunar neitar því ekki einu sinni nokkur maður lengur að réttarhöldin í vændum eru skrípaleikur, ekkert uppgjör virðist illskárri kostur en þetta. Eða báru þá þeir sem stóðu að einkavæðingu bankanna enga sök? Hvað um auðmenn og auðgunarbrot þeirra? Hannes Smárason? Jón Ásgeir? Gott og vel, látum þá liggja milli hluta, eðlilegra er að önnur dómsstig sinni þeim. En hvað þá um sitjandi ráðherra úr Samfylkingunni sem einnig sátu í síðustu ríkisstjórnum? En Davíð Oddsson? Af hverju er hann ekki kærður? Hvað með Hannes Hólmstein? Halldór Ásgrímsson? Finn Ingólfsson? Hvar eru Björgvin G. Sigurðsson og Árni M. Mathiesen? Er ekki einu sinni Ingibjörg Sólrún sessunautur Geirs í réttarsalnum? Hver er munurinn á sýnishorni af mótmælendum og sýnishorni af stjórnmálamanni? Hvað um alla hina mótmælendurnar auk þeirra níu sem fóru inn á Alþingi? Hvað um mig?

Lögin ná reyndar ekki til allra. Landsdómur er vafalaust skipaður mætu fólki og starfar eftir því sem honum er unnt en tilfellið er að útkoman er slík að hann gæti raunar réttað yfir hverjum sem er, sérhver spuni orkar trúverðugur í þessu samhengi, hvort sem væru réttarhöld yfir Steingrími J. eða Ladda, upplegg Alþingis til dómsins er hreint lottó - eða ekki lottó heldur kosningar í bekkjarráð í óvenju samansúrruðum hópi hagsmunaaðila. Og úr því tölurnar úr lottóinu sem engri hendingu lýtur voru svo fáránlegar sem talan 1, hver er þá tilgangurinn?

Landsdómur hefur verið kallaður saman í fyrsta sinn í sögu Íslands, svo slysalega vill til að verkefnið er það að rétta yfir einum sökudólgi, Geir H. Haarde. Opnuð hefur verið heimasíða á vegum dómsins um málið. Málið var þingfest þann sjötta júní og Geir krafðist þess þá að því yrði vísað frá dómi, Landsdómur hafnaði þeirri kröfu. Ákæran er vanræksla í starfi – „af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi“ segir í ákærunni. Vissulega kann Geir að verða fundinn sekur og það jafnvel með réttu, en í eyrum leikmanns hljómar þetta beinlínis eins og verið sé að kæra einn keppanda í kappakstri fyrir hraðakstur en láta liggja milli hluta að taka regluverk uppákomunnar til endurskoðunar, rannsaka fyrirbærið sjálft, kæra skipuleggjendur kappakstursins, þá sem lögðu brautina og framleiddu bílana og klöppuðu á hliðarlínunni, láta ógert að kæra alla hina ökumennina þar sem þeir bruna áfram eftir brautinni eins og ekkert hafi í skorist.

Þetta ber öll ummerki þess að fundinn hafi verið blóraböggull í óðagoti.
Geir H. Haarde hefur brugðið á það ráð að sífra, það er ekki trúverðugt, satt að segja andskotans væl. Á það eru PC-páfar vinstrisins raunar duglegir að benda. Mér leiðist að hlusta á væl. Passíukórinn í kringum Geir fer þvert í mig, ég skrái mig á enga stuðningslista. En úr því að svo hrapalega vildi til að niðurstaða Alþingis varð sú að aðeins bæri að kæra einn þykir mér einsýnt að þetta sé það sem í vændum er, sífr og sjálfsmeðaumkun á alla kanta út í eitt. Sannleikurinn mun ekki koma fram og réttlætinu ekki verða fullnægt, ekki einu sinni í skötulíki, ekki einu sinni táknrænt: við blasir einhvers konar trúðsleikur um samlíðan og meðaumkun og passíu og ofsækjendur og fórnarlömb og einstæðinga og dæmendur í erfiðri aðstöðu og flóttalegt Alþingi. Tilfellið er að söguskýringin sem verið er að búa til fyrir tilstilli reglna dómskerfisins og atbeina Alþingis er beinlínis fáránleg. Það er í raun verið að segja okkur áheyrendum að við séum trúgjörn fífl. Því einungis trúgjörn fífl trúa því að Geir H. Haarde beri einn sökina á þessu hruni sem haldið var hér um daginn, íslenskt réttarkerfi virðist halda að við séum fábjánar, því hver annar en fábjáni trúir og sættir sig við þá skýringu á flóknum samfélagslegum uppákomum að brytinn hafi gert það?

Hið eina rétta sem Landsdómur getur hafst að í þeirri furðulegu aðstöðu sem þingið hefur komið honum í er að hlífa landsmönnum við frekari móðgunum við vitsmuni þjóðarinnar, vísa málinu frá, stokka spilin, leita annarra leiða og byrja með einhverjum hætti upp á nýtt. Því það er þreytandi að hlusta á sjálfsvorkunn annarra.

Athygli án kærleika

Zombieljóðin með leikhópnum Mindgroup í Borgarleikhúsinu er það sem leikhús á að vera að gera. Raunar ætti leikhús ekki að gera neitt annað en þetta og það ætti að vera algerlega sjálfsagt mál. Zombieljóðin er röð mónólóga um og úr samtímanum, fluttum af uppvakningum. Ég segi ekki meir, fólk ætti tvímælalaust að skella sér og fyrir mitt leyti hef ég hugsað um verkið í textanum sem ég var fenginn til að skrifa í leikskrána. Einn af mónólógunum þykir mér hitta óvenjuvel í mark þegar hugsað er um Facebook. Hallur Ingólfsson lýsir því hvers vegna hann - eða persónan sem hann leikur - sé ekki á Facebook. Ræðan er hrokalaus, einlæg og án predikunartóns, án fordæmingar, fólk getur jú valið um að vera á félagsmiðli eða ekki og reynt að skilja það fyrir sjálfu sér eins og best lukkast; í ræðunni kemur fyrir einhver besta setning stykkisins þegar hann reynir að útskýra hvað það sé sem á í vandræðum með við félagsmiðla: Að sýna annarri manneskju athygli er kærleiksrík gjörð, sést það ekki best með ungabörn, maður nærir þau með kærleiksríkri athygli. En zombie Halls sér bara ekki kærleikann á Facebook. Það er "athygli án kærleika", segir hann. Ég get ekki lýst veröld læksins betur.

Snack Attack

Ég sé að hér á þessum stað að í síðustu fornöld, hér að neðan, hef ég skáldað upp dvöl í Istanbul sem engin var nema í bókum.

Ég sé líka að ég hef ritað hér eitthvað um glæpasögur og er ekki alveg sammála sjálfum mér þar.

Óbeitin á glæpasögum sem lúrir í mörgu hugskotinu (eða nei, ekki svo mörgu, aðallega hjá stöku rithöfundum og stöku fræðafólki) á sér ástæðu. Rétt eins og gyðingahatur á sér ástæðu. Eða nei annars. Ekki það. Gyðingahatur á sér þá ástæðu að þú ert nasisti. Hvað sem því líður er staðreyndin einfaldlega sú að út í heiminn er dælt, án afláts, gríðarlegu magni af glæpasögum og ekki bara af glæpasögum heldur lélegum glæpasögum. Einnig koma út góðar glæpasögur en magn hinna lélegu er óskaplegt.

Þannig fer víðmenntað fólk að segja upphátt (íslenskt samfélag er eins og bergmálshellir, orð falla og þau bergmála út um allt) að það lesi talsvert af glæpasögum, já, fólk segist lesa heilmmikið af þeim, eins og til að forðast að virka fordómafullt, líkt og til að færa PC-guðinum skyldubundna fórn, en þar með sé ekki sagan öll. Fólk segist lesa mikið af þessu dóti en það sé nú alltaf gott að gæða sér á bókmenntum inn á milli.

Hættan við þetta er ekki bara sú að fólk sjái ekki lengur nokkurn einasta mun á alvöru skáldsögu og drasli og ekki aðeins sú að draslið hirði alla lesendur frá hinu ekta heldur er þessi algenga lýsing á lesháttum sjálfsafhjúpandi.

Þetta er eins og að lýsa því að maður úði í sig snakki í mánuð en fái sér svo einn mola af belgísku konfekti. Þetta er eins og að lýsa því að maður þambi kók dagana langa en fái sér svo einn sopa af fjörutíu ára koníaki.

Hverskonar lesháttur er það?

Hvernig bragðast konfektið og koníakið undir þessum kringumstæðum? Hvernig er alvöru skáldsaga í augum þess sem aðeins les drasl? Hætt er við að hún líti út eins drasl sem er ekki alveg í lagi með. Þetta er ágætt en samt er eins og það sé eitthvað þarna sem gerir þetta ... öðruvísi en ég á að venjast.

Fyrir þann sem aðeins borðar snakk líkist allt snakki, hann fær sér einn mola af alvöru og heldur áfram að graðga í sig snakki, troða því í andlitið á sér svo vellur út um munnvikin, og konfektmolinn tekur bragð af snakkinu og koníakið er ágætt til að hreinsa munnholið.

Sjálfur hef ég dottið í að undanförnu að lesa Andrés önd í miklu magni en var að byrja á 2066 eftir Roberto Bolaño og myndi lýsa upphafinu sem stórfenglegu ef mér þætti ekki umfjöllun um þennan höfund einkennast af mærð sem er eins og allir vita andstæða við allt ekta. Mikið var ég samt feginn ...

Þetta var nú stórfenglegur konfektmoli, segir snakkunnandinn. Honum finnst hann með konfektáti sínu hafa hneigt sig eins og vera ber gagnvart gúrmetinu, súrmetinu og sálusorgurum þess, hinum góðu lesendum (eins og lestur sé einhver iðngrein og við séum ekki meira og minna öll sömu fábjánarnir) og hann opnar næsta snakkpoka, sljór á svip.

Líkt og allt lúti eina og sama lögmálinu, lögmáli markaðarins, líkt og maðurinn hafi sætt sig við að vera einskær neytandi, breyta í hagfræðijöfnu,

Þess vegna eru gefnar út skáldsögur sem ekki lúta lögmálum markaðarins, þær eru eins og konfektmoli í snakkfjalli: Gegna ákveðnu neysluhlutverki. Þær eru listræn alibía fyrir allt heila kerfið gagnvart löggæsluliðum heilsueflingar eða gúrmethyggju: Við erum nú ekki bara að möndla með snakk. Sjáðu hér neðst í haugnum, koníak og konfekt.

Sannarlega sér sá sem misst hefur hæfileikann til að greina rusl frá alvöru engan mun á alvöru og nýrri alvöru. Það er að segja: Sá sem borðar mestmegnis snakk missir aldeilis af því þegar eitthvað nýtt kemur fram í sögu konfektsins, í sögu koníaksins, þegar einhver brýtur blað í þróun þessara fyrirbæra.

Nú fer þetta líkingamál að verða ærið tæpt en ég er að reyna að segja þetta: Nýsköpun í bókmenntum fer að verða óhugsandi. Það er að segja óhugsandi sem útbreiddur, almennt viðurkenndur sögulegur viðburður. Það er ekki víst að snakkmennið átti sig á því þegar reynt er að búa til nýtt konfekt með blöndun við eðilseiginleika snakksins, honum er allt eins. Á endanum þolir hann ekki einu sinni nýja bragðtegund af snakki.

Mér eru minnisstæð orð sem góður lesandi hafði við mig um nýja glæpasögu: Þetta væri bara eins og Arnaldur, bara heldur betur skrifað. Það fór sem sé í taugarnar á manninum að skrifaðar væru góðar glæpasögur, honum þótti verra að þær væru betri.

Þetta er ekki þróun glæpasögunnar. Glæpasagan hefur alla möguleika á að vera góður skáldskapur. Þetta er þróun markaðshyggjunnar. Markaðshyggja er ekki bara það að vilja selja sem mest og græða peninga (grunngildi allra fyrirtækja er einfaldlega þetta, að græða peninga, allt annað er fyrirsláttur). Markaðshyggja er löngu hætt að vera trú (vefengjanleg sem slík) og orðin eitthvað í ætt við raunhyggjulega staðreynd.

Markaðshyggjan er hætt að líta á konfektið sem sína sönnu köllun og snakkið sem óhjákvæmilega aukagetu, nú er snakkið tilgangurinn og konfektið, ja, það má missa sín ef listrænnar alibíu er ekki þörf.

Gildi bóka er sölutölur, fólk er hætt að skammast sín fyrir að segja þetta (rétt eins og Morgunblaðið þegar það varpaði grímu víðsýninnar sem fólst í því að hafa Lesbók með ólíkum viðhorfum innanborðs). Raungildi er ágætis brandari sem þarf að segja endrum og sinnum fyrir siðasakir en skiptagildið er reglan og reglan er heilög.

Markaðshyggjan er ekki bara göfgun græðginnar heldur felur hún í sér mannhatur: Það má ekki rétta fólki neitt sem er öðruvísi í laginu en skrílmennskan innra með því, þá fer allt í kaldakol. Þess vegna vill markaðshyggjan ekki bara glæpasögur heldur einkum og sér í lagi vondar glæpasögur. Lesandann má nefnilega ekki ofmeta. Honum má ekki treysta. Það er höfuðsynd. Hann á að fá sitt snakk, það á að vera vont á bragðið og engu skiptir þótt það sé óhollt, og ef varan er ekki snakk þegar hún berst í hús þarf að vinna í henni af markaðsfræðingum til að gera hana að snakki. Konfektið fær að fljóta með í takmörkuðu magni: Oft átta líka konfektgerðarmenn sig því með tímanum á að það borgar sig að búa til snakk og þeir taka að veita ríflegan listrænan afslátt, sverja af sér allt snobb og einnig alla markaðshyggju og framleiða einskonar konfektlíki, eitthvað sem líkist hátimbruðum bókmenntum er er í raun einskær vella.

Glæpasagan þarf hvorki að vera betri né verri en aðrar greinar í þessu tilliti, að því leyti er ég sammála sjálfum mér afturábak. Hún er ósköp einfaldlega einn möguleiki af mörgum til tjáningar þar sem allir möguleikar sækja í sama brunn.

Þannig er samtíminn orðinn, einhvers konar markaðshyggjuklístur sem höfundar sitja fastir í eins og deyjandi vespur í gildru. Þeir reyna eftir megni að hreinsa verk sín af flókinni hugsun, brotum gegn Vana, hvað þá gagnrýni á markaðshyggjuna, til þess að lifa af. Þeir reyna, sumir allavega, eftir megni að koma á óvart, finna nýja vinkla, það er til fólk sem hægt er að rökræða við, þolir viðnám og spriklar kröftuglega, andæfir, en eftir sem áður ríkir í klístrinu andrúmsloft skinhelgi: Þú skalt ekki voga þér að setja út á hið heilaga klístur sem er okkar lífsmagn og aflgjafi og láttu þér ekki detta í hug að brjóta gegn lögmálum þess.

Amazon

Saga flugsins og saga nasismans tengjast órjúfanlegum böndum. Til þess þarf ekki nema einn mann, Lindbergh, sem í dagbókum sínum viðrar hugmyndir um flugið og hvíta kynstofninn.

Roscoe Holcomb spilar á banjó fyrir tíma útvarpsins, tækisins sem sagði fólki hvernig ætti að spila á banjó með þeim afleiðingum að allir spiluðu eins, líkt og hætt er við að gerist í öllum listgreinum þegar tengsl aukast, hlutirnir þynnast út.

Stubbarnir eru kontemporarí masterpís, furðulegt og undursamlegt menningarfyrirbæri sem verðskuldar túlkun og greiningu.

Mikligarður

Hljómsveitin Mikligarður spilar (líklega) í Norræna húsinu 11. febrúar næstkomandi við opnun hreint mergjaðrar ljósmyndasýningaraðar.

Fjandans röfl er þetta annars hér. Ek hef annað að gera. Skrifa bók, annast ungabarn. Sláum þessa eftirsókn eftir vindi af í bili.

Íslenskt forystufé

Íslenska forystuféð er frátt á fæti, ratvíst, fráneygt og þrautgott á raunastund.

Íslenska forystuféð er gáfaðra en annað fé.

Íslenska forystuféð er séríslenskt, hvergi annars staðar í víðri veröld er til forystufé.

Íslenska forystuuféð er harðgert, brögðótt og útsjónarsamt, það situr á Alþingi og í skilanefndum bankanna og drekkur sykurskert kók.

Íslenska forystuféð byrjar ferilinn í Morfís, þar kveður við þess einkennandi lífsins Meee. Íslenska forystuféð þrífst og dafnar í ungliðahreyfingum flokkanna og þar öðlast það félagsþroska. Þá fer íslenska forystuféð í háskólapólitíkina. Síðan gerist það aðstoðarmaður ráðherra. Svo einhendir það sér í klækina og borðar kleinuhringi með osti.

Íslenska forystuféð situr í nefndum og stjórnum fyrirtækja, það vílar ekki fyrir sér að brjóta boð og siðgæðisbönn til að koma sínu fram og gerir ætíð það sem gera þarf og gengur lengra án þess að hika eins og minni ær og meðalsauðir gera. Það er orðhvatt og hvassyrt, hnyttið og meinlegt á stundum og hlær þá eins og halaklippt hross. Íslenska forystuféð víkur ekki frá jötunni þegar það er einu sinni komið í hana. Ekkert getur stuggað forystusauði frá jötu, hvorki þrumur né eldingar né færustu smalar.

Í réttunum er íslenska forystuféð einrátt og án áfrýjunar.

Gott er að rækta íslenskt forystufé yfir aldir því forystuhæfileikarnir ganga í erfðir eins og allt annað.

Íslenska forystuféð er hálsstutt með beittar tennur og hringir í frænda sinn og verður stundum reitt, svo ævareitt, og fær þá jafnan öllu sínu framgengt með harðfylgi og háværu lífsins meee. Enginn vill verða fyrir barðinu á reiðri kind.

Íslenska forystuféð er veðurglöggt og getur spáð fyrir um óveður og hamfarir og ráðlagt um meðhöndlun og ávöxtun sparifjár.

Íslenska forystuféð verndar hópinn gegn rándýrum.

Það er þokkafullt og greindarlegt til augnanna. Skynsamt er það og ráðagott, klækjótt, hugrakkt, útsjónarsamt og fylgið sér. Það er einstakt.

Íslenska forystuféð stjórnar öllu og hefur gert frá örófi alda.

Verndum íslenska forystuféð, við eigum ekkert annað.