Merkilegasta bókin sem út kom fyrir jólin heitir: Sýnilegt myrkur - frásögn um vitfirringu, og er eftir bandaríkjamanninn William Styron sem fæddist 1925 en lést fyrir fjórum árum síðan. Þýðandi er Uggi Jónsson. Formála skrifar Einar Már Guðmundsson.
Bókin fjallar um hrösun höfundar niður í botnlaust þunglyndi þegar hann var kominn á sjötugsaldur, undir lok níunda áratugarins, reyndar á nokkuð góðum stað í lífinu, Styron var við það að veita móttöku frönskum bókmenntaverðlaunum. Hún fjallar um óbærilegt ástand þunglyndisins. Hún fjallar um sjálfsmorð, um hvernig fólk leitast við að afneita því þegar einhver fremur sjálfsmorð, leita að ástæðum, einföldum ástæðum, öðrum ástæðum en þeirri að þunglyndi hafi reynst sjálfsmorðingjanum óbærilegt. Við sögu koma Romain Gary og konan hans, tveir sjálfsmorðingjar, og Albert Camus, maðurinn sem í upphafi bókar sinnar um Sísýfos varpaði fram þeirri spurningu sem meginverkefni allrar sannrar heimspeki hvort einhver ástæða væri til að fremja ekki sjálfsmorð.
Styron skrifaði eitt sinn tímaritsgrein um sjálfsmorð sem gekk gegn þeirri útbreiddu skoðun að það að svipta sig lífi væri uppgjöf og ósigur. Hann fékk hörð viðbrögð. Þá áttaði hann sig á hversu mikið tabú efnið er enn, hve viðkvæmt, hve erfitt. Sjálfur hélt hann sig ekki hafa sagt neitt merkilegt.
Sýnilegt myrkur var hugsuð og skrifuð sem tímaritsgrein. Hún hljómar einhvern veginn eins og hún sé hreinasta klassík (kannski af því að titillinn minnir á Conrad) en kom ekki út fyrr en árið 1995. Hún kom út fyrir jólin hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi og ég ætla að hafa um hana nokkur orð sem aukið er við eftir því sem ég les hana.
+++
Hún er raunar fljótlesin, enda ekki mikil að vöxtum. Svarti hundurinn hleypur í Styron og hefur hann undir. Hann fer á hælið, nær bata, skrifar í endursýn, skýrari í kollinum en nokkur gæti verið sem hefði skráð storminn í honum miðjum, trúir á lyf, sum lyf, trúir á spítalavist, einangrunina á hælinu, trúir á einu vonina sem í melankólíunni felst (alvöru melankólíu), sem sé þá von að vera einhvern tíma laus við hana.
Rætur melankólíunnar (í bókinni er sagt frá fólki á aldur við Styron sem greinist með geðhvarfasýki, goðsögnin segir að sú hætta líði hjá um tvítugt, svo er ekki), kaflinn um rætur melankólíunnar í barnæsku veldur mér bakþönkum. Auðvitað getur svo verið. Missir í barnæsku, mikil ósköp. Og auðvitað rekur Styron fleiri ástæður og margþættar, svo sem einfaldlega erfðir, einfaldlega alltof stórir skammtar af of sterku svefnlyfi, svo sem einfaldlega að hann hætti að drekka og kannski hafði áfengissýki haldið þunglyndi í skefjum í fjörutíu ár. En eitthvað við æskutrámakenninguna fer örlítið í mig. Hvað ef svarti hundurinn flaðraði bara upp um hann óforvarendis í nánasta núi með rætur ekki svo langt aftur í fortíðinni? Hvað ef skyndilega kom hundur hlaupandi, upp úr þurru? Hitt er annað að margt sem kann að hljóma eins og klisja er laukrétt. Þunglyndi herjar til dæmis, de facto, hvað harðast á skapandi listamenn. Tengslin verða ekki vefengd.
Mig fýsir ekki að hrósa bókinni fyrir að vera opinská og einlæg. Þó verður varla hjá því komist. Þetta er fokkíng opinská og einlæg bók, eins og helvítis Mannlífsviðtal fullt af játningum. En samt er það ekki þannig. Hún sekkur ekki í melódrama og er of grimm og óvægin fyrir sjálfhverfu, göfgun, upphafningu og tilfinningaklám sem einkenna viðtöl af lágkúrulega taginu. Textinn er hlýr, skír, tær, stælalaus.
Það hefur enginn uppi stæla frammi fyrir Melankólíu sjálfri í öllu sínu veldi.
+++
E quindi uscimmo a riveder le stelle.
Ég hef verið að spá í að kýla á að kála mér.
Eða nei annars, en mér finnst setningin samt athyglisverð, góð segð. Góð sem stæll.
Svona stutt var hún, bókin. Formálinn hefði vel mátt vera ítarlegri. Nógu stutt er bókin sjálf. En eins og margar afburðabækur: stór í innviðum sínum en lítil að utan. Það er eitthvað tilgerðarlegt við frasann um að maður "fagni því að þetta stórvirki sé loks komið út á íslensku". Eins og maðurinn sé bíðandi sífagnandi skrúðklæddur niðri á miðbakka að bíða eftir Gullfossi. Ég er ekki móttökunefnd, þetta er ekki sendinefnd heldur bók sem má vænta að hafi áhrif á fólk og á manneskjur með hjarta sem slær í brjóstinu. Bókinni hæfir ekki mærð og værð, ég hirði ekki um að mæla með henni fyrir hina og þessa markhópa. Hundurinn er stór og svartur.
Og þó, þetta er tilvalin bók fyrir fólk sem er að íhuga að kála sér.
Og svo stigum við fram, og litum stjörnurnar á ný.
