Norðanáttin

The NWRA

2012-01-09T13:46:00.001-08:00

Gott

2011-10-14T21:41:00.001-07:00

Við skulum segja þetta gott að sinni.

Sálumessa

2011-10-14T05:46:00.000-07:00

Jorge Luis Borges er opnasti höfundur í heimi. Opinn höfundur – öfugt við lokaða höfunda sem ekkert raunverulegt framhaldslíf bíður. Borges er skrifanlegur höfundur, endurvinnalegur, höfundur frjósemdarinnar en ekki lokunarinnar, höfundur framhaldsins, höfundur sem vafalaust leit hýru auga þegar Berthold Brecht skrifaði framhald af góða dátanum Svejk, hann er enda maðurinn sem fann upp þá aðferð að endurvinna kerfisbundið eldri höfunda, hann er nánast and-rithöfundur – eins og höfundar Íslendingasagnanna. Borges er ástæða þess að ég skrifaði bók eins og Níu þjófalykla: Titillinn er stolinn frá rithöfundinum Ólafi Jóhanni Ólafssyni og önnur hver persóna heitir nafni sem er dregið af honum. Ólafur Jóhann leyfði mér það. Hann skrifaði aftan á bókina.

Nú veit ég ekki hversu vel séð þetta var, samt sem áður. Eitt það versta sem ég hef fengið að heyra er athugasemdir um að þetta verði í framtíðinni kúlt-bók. Níu þjófalyklar var ekki hugsuð sem kúlt-bók eða kúríósum af neinu tagi. Hún var skrifuð til að vera lesin. Ég hugsa jafnvel að ýmsir aðrir en Ólafur Jóhann hafi tekið þessu verr en hann og hugsað mér þegjandi þörfina, líklega þótti uppátækið ekki fínn bókmenntapappír í öllum kreðsum og nær að segja slíkt eitthvað sem þyrfti að láta höfund gjalda fyrir, þótt þannig raddir hafi ekki farið hátt: Ég er maðurinn sem svívirti Ólaf Jóhann. Ritþjófurinn sem komst upp með það. Út af einhverjum kenningum um frjósemd og af því ég er svolítið fyndinn (það er hnjóðsyrði).

En Jorge Luis Borges hefði kunnað að meta það. Það veit ég fyrir víst. Jorge Luis Borges var höfundurinn sem afneitaði frumleikanum og hóf textatengslin til vegs og virðingar, breytti hugmyndum okkar um áhrif (svo sem í sögunni um Pierre Menard) og gerði texta að frjósemdarinnar rótarhnyðjum sem skjótast hingað og þangað og inn í sjálfa sig og leyfa lesandanum að halda áfram að skapa upp á eigin spýtur, hömlulaust, frjálst, án takmarkana.

Þess vegna þykir mér harla blóðugt þegar hönd Borgesar er reidd til höggs með rauðan penna að vopni og notuð til að innkalla skáldsögu eftir merkilegan galisískan höfund – og ekki bara merkilegan innan síns héraðs heldur á Spáni, í hinum spænskumælandi heimi, í heiminum. Þetta er engu að síður tilfellið um skáldsögu Agustín Fernández Mallo, El hacedor (de Borges), Remake. El hacedor er bók eftir Borges sem kom út árið 1960, blanda af ritgerðum, ljóðum og smásögum. Endurgerðin, El hacedor (de Borges), Remake, kom út á þessu ári og enda þótt ég hafi ekki komið höndum yfir hana ennþá veit ég að hún á kaflaheitin sameiginleg, auk titilsins, en Mallo hefur fyllt frá eigin brjósti upp í það sem á vantar. Þessi bók var, eins og frægt er orðið á Spáni, innkölluð af útgefandanum, Alfaguara, að beiðni lögfræðinga Maríu Kodama, ekkju Borgesar. Nú þekki ég ekkju Borgesar persónulega, tók við hana viðtal þegar hún kom hingað síðast og veit fyrir víst að þar fer manneskja sem ber skynbragð á bókmenntir og hvernig þær virka, manneskja sem hefur starfað í anda Borgesar. Þess vegna er ég hissa – og ekki bara ég heldur fjölmennur hópur spænskra menntamanna, rithöfunda, skálda og háskólakennara sem hefur ritað opinbert mótmælaskjal gegn gjörningi sem án efa er runninn undan rifjum lögfræðinga Kodama því sjálf hefur hún ekki haft tíma til að lesa bókina.

Eftir því sem ég kynni mér bókina betur (ég hef ekki enn orðið mér úti um hana en hef skoðað myndbönd á youtube sem höfundur telur hluta bókarinnar auk þess að setja mig í samband við höfundinn) verð ég meira undrandi. Mallo er höfuðpaur kynslóðar sem kennd er við Nocilla, en Nocilla er heiti á spænsku súkkulaði-áleggi, auk þess að vera yfirskrift þriggja skáldsagna höfundarins (merkilegt nokk gáfu framleiðendur súkkulaði-spredsins góðfúslega leyfi sitt fyrir notkun vörumerkisins í heiti bókanna). Þetta er kynslóðin sem tekur við af töfraraunsæinu – svipað og Castellanos Moya, ögn yngri –, týnd kynslóð fólks á mínu reki sem sækir innblástur í myndlist og popptónlist til jafns við bókmenntir, endurvinnur, býr til mash-up og remake, dýrkar Borges og skapar eins og enginn sé morgundagurinn, engar kvaðirnar og engin lögin.

Ég er á leiðinni til Frankfurt. Ég lít á hátíðina sem vinnusvæði útgefenda – með öllum þeirra kostum og göllum. Ef rithöfundar eiga erindi þangað á annað borð er það til að halda fram málstað skáldskaparins, one minute up and one minute down. Í Frankfurt er mér falið að tala um Borges og Íslendingasögurnar og samband hans við þessa höfundarlausu og margendurunnu texta. Eftir því sem ég kemst næst af fréttalestri er þetta svo að segja nokkurs konar sálumessa bókaútgefenda – eða öllu heldur ákveðinna viðhorfa í bókaútgáfu sem eru feigðinni merkt. Því vestrænir bókaútgefendur hafa á síðustu árum ekki aðeins hallast sífellt meir að steingeldri markaðshyggju og bestsellerisma heldur virðast þeir ætla að feta í fótspor Sony og annarra markaðsrisa í tónlist og leggjast öndverð gegn þróun sem kallar á nýja hugsun í bókaútgáfu í stað þess að vinna með henni. Það er ekkert sem segir að bókaforlög sem slík séu feig þrátt fyrir allt sífrið í Frankfurt um hætturnar við rafbókaútgáfu. Rafbækur kalla einnig á bókakápur, yfirlestur, ritstjórn, kynningu, allt það starf sem fer fram á forlögum – en ef bókaútgefendur ætla sér að verða nátttröll verður auðvitað ekki við það ráðið og engar bókamessur breyta neinu þar um.

Ég ætla að tala um Borges og halda uppi merkjum Borgesar. Ég ætla, hvað sem hver segir, að koma inn á El hacedor (de Borges), Remake eftir Agustín Fernández Mallo sem ég mun lesa í flugvélinni. Af minni hálfu verður í Frankfurt haldið uppi vörnum fyrir fagurfræði ritstuldarins.

Nei, ekki vörnum – heldur sókn.

Þess má til gamans geta að Argentína var í fyrra heiðursgestur á Frankfurtarhátíðinni og viðmælandi minn kemur þaðan; pallborðinu stýrir Gauti Kristmannsson.

Mynd dagsins

2011-10-13T08:33:00.000-07:00

Ljósmynd dagsins er úr El país.

Forseti lýðveldisins er á svipinn eins og froskurinn í Þýtur í laufi. Hann leikur sér með skugga og hefur með fulltingi skuggamynda sett skegg af ónefndum manni á utanríkisráðherra Þýskalands, Guido Westerwelle. Þetta er skemmtilegur leikur og Þjóðverjar hafa sem kunnugt er sérstaklega gaman af þannig skensi, ekki síður en ég.

Dorrit er líka skemmtileg að vanda og innan um fossana og stuðlabergið og Atlantshafið sést hálft bros hennar, líklega er Svandís Svavarsdóttir að segja eitthvað skondið.

Himinninn er ferhyrndur fyrir ofan okkur. Þar gnæfa skuggarnir af hverjum? Guði og syni hans? Í það minnsta bendir Ólafur Ragnar upp, upp, sjáðu skýin. Kannski ætlar hann að krækja sér í brot úr himninum.

Myndbyggingin er stórkostleg.

Að tala upp og tala niður

2011-10-12T10:33:00.000-07:00

Hugsun okkar og tungutak eru þéttsetin líkingum úr fjármálaheiminum.

Þannig er okkur tamt að tala hlutina upp og tala hlutina niður.

Alveg sama hvaða hlutir það eru. Árangur ríkistjórnarinnar er talaður niður. Matur er talaður upp. Bækur eru talaðar upp og niður.

Eins og hluturinn hafi ekkert raunverulegt gildi, aðeins fljótandi gengi.

Líkingamálið kann að ljóstra upp um raunverulegt gildismat okkar. Eins og við séum með verðbréf við tungurótina.

Nú er hægt að tjá hug sinn með ótal mörgum hætti. Í tungurótinni búa alls kyns orð. Hlutina má lofa og lasta, mæra, hallmæla, prísa, hrósa, dásama, lofsyngja, og vegsama, hlutina má átelja, fordæma og baktala, þeim má gera lítið úr og það má draga úr hlutunum og ekki síst er hægt að gagnrýna.

Ég er ekki að segjast aldrei hafa tekið mér hlutabréfalíkingar í munn. Fólk má auðvitað tala eins og því sýnist, tala upp og tala niður, upp og niður. En guð hvað ég hlakka til þegar við förum aftur að tala lárétt.

Það sem við segjum og við sjálf

2011-10-10T08:16:00.000-07:00

"Það sem við segjum líkist ekki alltaf okkur sjálfum" reit Argentínumaðurinn.

Mig er farið að fýsa að skrifa á annan miðil en netið, annan en blogg. Ekki aðeins ríkir á virðulegri miðlum ákveðið aðhald svo maður geti líkst sjálfum sér betur - ákveðnar kröfur um skýrleika sem er gott að hafa í kringum sig - heldur greiða þessir miðlar líka peninga; nú líður að því að Fæðingarorlofssjóður hætti að borga mér en börnin mín þrjú hætta hinsvegar ekki að þurfa að borða og reikningunum hættir ekki að rigna hversu sem ég blæs.

Oftar en ekki hef ég skrifað fyrir meginstraumsmiðla.

Norðanáttin er hlýr og notalegur andvari í skjóli í auðninni og ég er síðastur manna til að telja eftir mér alla þegnskylduvinnuna en svo þarf að skipta um átt (það er engin hemja að ég birti jafn títt eða tíðar en Druslubókardömurnar sem eru ótalmargar). Það líður að því að ég breyti til. Fyrst maður er að þessu á annað borð.

Ég legg drög að ákveðinni hugmynd fyrir ákveðinn miðil - í gær fékk ég hugljómun: Nú bylur hún í höfði mér eins og hergöngumars úr blásturshljóðfærum. Ef einhver annar hefur aðra hugmynd og vill borga mér peninga fyrir að veita vindi inn í meginstraumsmiðla má hafa samband við mig.

Í millitíðinni ætla ég að athuga hvort mér er kleift að birta hér á þessum stað lítinn margmiðlunartexta eins og ég hafði ætlað mér.

Það sem við segjum líkist ekki alltaf okkur sjálfum. Því fleira sem við segjum á sama tónbili, þeim mun ólíkari okkur sjálfum getum við orðið.

Ég man

2011-10-10T04:00:00.000-07:00

Ég man píanóið hans. Ég spilaði á það, undir fjöldasöng. Man ég hugsaði að þannig tónlist væri ekki oft spiluð í þessu húsi áður miðað við mann í slíku starfi. Mér leið eins og íkonóklast, upptekinn sem ég var af guðleysi. Fjöldi söngvara var fimm eða sex manns. Þetta var strákahópur, þeir voru ekki beinlínis vinir mínir en samt voru þeir sumir hverjir með mér í bekk. Þeir drukku flestir meira en ég og mér fannst þeir á einhvern undarlegan hátt aldraðir, gagnfræðingarnir. Þeir urðu flestir rígfullorðnir um tvítugt, nú var æskan búin og þeir ákváðu að verða borgaralegir. Sem þeir höfðu alltaf verið þótt þeir væru unglingar og drykkju brennivín í kók. Betra er að muna píanó en appelsín. Ég man klósettið, það hefur varla verið sama klósettið og hún talaði um, systir íbúans. Ég man handarhreyfingu íbúans með söngnum, fulla af gleði. Ég man að nokkrum árum síðar mætti ég föðurnum á hitaveitustokknum sem var helsta gangbraut hverfisins. Hann bauð góðan dag. Ég man að mér var í nöp við hann. Hann var kaldhæðinn, hnyttinn og slepjulegur. Ég man að eitt af lögunum sem ég spilaði, umbeðinn, var Skipulegt kaós. Ég man hve heimilið var stíft og formfast. Allt öðruvísi en mitt heimili. Húsin þarna uppfrá voru eldri en niðurfrá og höfðu mörg hver mikinn sjarma. En í þessu húsi og umhverfi þess var sjarminn þrúgandi. Jafnvel runnarnir umhverfis það voru eins og víggirðing. Ég man.

Hverjir eru bestir?

2011-10-09T04:38:00.000-07:00

Endrum og sinnum - nei, án afláts, í sífellu, stöðugt - skýtur upp kollinum bókmenntaumræða sem má kjarna með orðunum: Hverjir eru bestir?

Nei, ég á ekki við að bókmenntaumræða smitist af fótbolta: Þvert á móti er eftirsókarverð einlægni í því fólgin hvernig fótboltarýnendur tala í sjónvarpi. Eitthvert hispursleysi sem væri gaman að fá í bókmenntaumræðu: Hvað klikkaði í vörninni hjá Yrsu? Hallgrímur var náttúrulega alveg úti að aka í sókninni og ég bara skil ekki hvað gerðist hjá kallinum.

Ég á við freistinguna til ákveðinnar tegundar af blaðri. Freistinguna að vera klappstýra fremur en þátttakandi. Ég á við að velja sníkjulífi fremur en samlífi á jafnréttisgrundvelli.

Á skáldskap nærast ýmsar tegundir sníkla. (Má ekki barasta þekkja þá meðal annars á því að hjá sníklunum eru oftat í boði miklu hærri laun en hjá hýslunum?) Þetta eru forlög, háskólar, fjölmiðlar, skipuleggjendur Frankfurtarhátíðarinnar - og að sjálfsögðu líka rithöfundar, jafnvel bloggarar.

Athugið að ég er að tala um annars vegar auðmjúka þjónustu við skáldskapinn og hinsvegar æxli sem bæta engu við frá eigin brjósti en nærast á því sem skiptir máli. Líklegast er að þetta sé ansi flókið fyrirbæri og snúið í greiningu, líklegast er að margur sníkillinn hafi fyllst hroka og álíti sig hýsil, álíti jafnvel þá sem raunveruleg verðmæti skapa lifa einhvers konar sníkjulífi á sér, líklegast er að margur hýsillinn hafi hreinlega látið sannfærast og telji sig sníkil.

Í öllu falli getur hver sem er, hvar sem hann stendur, valið um annars vegar sníkjulífi og hinsvegar samlífi.

Og ein tegund sníkjulífis er þetta freistandi blaður sem getur verið svo skemmtilegt (ég undanskil ekki sjálfan mig), blaður sem gengur stundum út á að svara á færibandi spurningunni Hverjir eru bestir.

Því af einhverjum ástæðum heyrir maður glymja í höfði sér þessa frekjulegu spurningu: HVERJIR ERU BESTIR? Og maður freistast til að svara henni: Guðbergur er náttúrulega langbestur, enginn kemst með tærnar þar sem hann hefur hælana, annað er bara drasl. Sigfús Bjartmarsson ber höfuð og herðar yfir skáld sinnar kynslóðar, hann er sá eini sem leitað hefur nýrra leiða í skáldskap í stað þess að feta þekktar og öruggar slóðir.

Einhvern veginn virkar yfirborðslegt fjas af þessu tagi (það er ekki hægt að komast af án yfirborðslegra samskipta, samkvæmisleikja) meira sannfærandi en víðsýnni og hugsaðri afstaða þar sem hver hefur til síns ágætis nokkuð, það er margt í mörgu og fjölbreytnin er góð og leyfir þúsund blómum að blómstra. Það er svo leiðinlegt ef allir eru jafnir.

Þetta kann að vera íslenskt fyrirbæri: Skáldið eina er Halldór Laxness. Á dögunum fór ég á ljóðaupplestur og mótaði með mér eftirfarandi kenningu: Eina póesían sem hér er í boði er Guðbrandur Siglaugsson. Allir aðrir skjóta texta sína einhverju öðru en póesíu, svo sem tónlist, myndlist, dagbókarprósa og konseptlist. Þetta segir eitthvað um ljóðlist dagsins í dag almennt. Að vísu missti ég af vini mínum Elíasi Knörr, vafalaust hefur hann verið bestur. Og raunar er ég kominn á tæpasta vað með að móðga ýmsa og ekki seinna vænna að lýsa því yfir að ég hef ekkert á móti tónlist, myndlist, dagbókum né konseptlist. Ljóð Þórdísar Gísladóttur eru skotin dagbókarskrifum, írónískum persónuprósa, sem í siðuðum löndum er auðvitað sér bókmenntagrein og á sér merka höfunda á Íslandi, svo sem Málfríði Einarsdóttur. Ljóð bandaríska skáldsins sem las upp á kvöldinu voru meira í ætt við tónlist og tónlistarflutning en hreina póesíu og við slíkt hafa ýmsir fengist, svo sem Eiríkur Örn. Myndlistarkona flutti ljóð sem var í ætt við gjörning og konseptlistin átti sín innskot í flutningi margra. Póesía var í einhverjum mæli hjá öllum en hreinust hjá Guðbrandi.

Hverjir eru bestir? Guðbrandur!

Greiningin er rétt, það var mest póesía í textum Guðbrands - en ljóðlistin hefur sjaldnast verið hrein póesía og yfirleitt blönduð öðru.

En hefði ég kallað þetta ... Ég er í sjálfu sér ekki að segja neitt heldur velja blaðrið, velja að vera klappstýra. Þetta kann að vera íslenskt fyrirbæri, skáldið eina, en kann eins að vera algilt, eiga sér rætur í órum sem hvert barn á ákveðnu skeiði fyllist um að í raun sé það eitt í heiminum, allir aðrir séu blekkingar eða vélmenni; þessu hugsun á sér skýringar í fyrirbærafræði og sálfræði, myndi kallast "eðlileg" á máli vasasálfræðinnar en er í hæsta máta óeðlileg eins og allt í sálarlífi mannsins.

Raunar er þetta allsekki íslenskt fyrirbæri. Roberto Bolaño (um hvern kunningi hans Horacio Castellanos Moya hefur ritað að sé fórnarlamb verstu lesenda í heimi, bandarískrar markaðssetningar sem fyrirlítur í reynd höfunda frá Rómönsku-Ameríku og álítur þá frumstæða villimenn, hentuga fyrir sjálfsmynd Bandaríkjamanna, aldrei sé kafað í verk hans heldur aðeins blaðrað um ímyndina sem framleidd hefur verið af Bolaño) varð fyrir því óláni að verða eftirsóttur pistlahöfundur. Pistlarnir sem hann skrifaði þynntust út eins og fara gerir um pistla og urðu eitt allsherjar látlaust Hverjir eru bestir? sem þó snerist gjarnan meira um hverjir væru verstir, það voru töfraraunsæismennirnir. Við slíkar messur hugsar fólk sem eðlilegt er og búist við: Maður sem þannig getur talað, hann hlýtur að geta skrifað. Bolaño bjó til lista yfir hvað mætti lesa, hverjir væru bestir. Og um síðir dó hann og varð sjálfur svarið við spurningunni Hverjir eru bestir.

Gallinn við að svara þeirri spurningu með því að hrópa nafn Roberto Bolaño er að þá segi ég ekkert um bækurnar hans. Ég velti því ekki fyrir mér hvað það sé sem varð þess valdandi að í uppdiktaðri smáborg í Mexíkó, sem þó er raunveruleg, varð um margra ára skeið ekkert lát á morðum á konum. Ég hliðra mér undan því að spyrja hvað það sé í samfélaginu eða samtímasálarlífinu sem valdi því að mörg hundruð konur voru myrtar (nauðgað í endaþarm og leggöng og svo kyrktar, orðalagið er þrástef í 2666) í borg sem í veruleikanum heitir Juárez.

Hvers vegna voru allar þessar konur myrtar? Það er spurning sem skiptir máli. Miklu meira máli en hverjir séu bestir.

Það sem ég vildi segja var að stigveldisröðun er ekki merkileg pæling. Yfirlýsingin Mér líkar/Mér líkar ekki hefur ekki merkingu.

Ég er ekki einu sinni viss um að það hafi merkingu að segja hana hafa ekki merkingu.

Þýðandinn

2011-10-06T09:01:00.001-07:00

Tomas Tranströmer er þýðandi. Þess er sérstaklega getið hvar sem fjallað er um hann. Líkt og því fylgi virðing að hafa þýtt - virðing til jafns við önnur verk hans.

Tomas Tranströmer: Rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi.

Nýi Nóbelsverðlaunahafinn hefur þýtt ljóð - stundum í samstarfi við aðra - og ljóð hans hafa verið þýdd á yfir 60 tungumál; ensku þýðingarnar eru eftir vin hans Robert Bly sem eitt sinn gaf út bók um karlmennsku en er annars ljóðskáld - eitt þeirra sem Tranströmer hefur þýtt.

Það eru ekki allir rithöfundar þýðendur. Býsna algengt viðhorf rithöfunda til þýðinga er að með þeim sói höfundurinn dýrmætum tíma sínum með einhverjum hætti, tíma sem ella hefði getað nýst í alvöru sköpun, hans eigin sköpun. Þetta er rangt. Með því að þýða kemst maður út fyrir sjálfan sig, út fyrir eigin stíl og eigin hugsun - og þessi útganga er svo nauðsynleg að ég hef aldrei getað botnað í rithöfundum sem þýða ekki. Með þýðingu öðlast sá sem skrifar fjarlægð á sjálfan sig. Ef til eru tvær gerðir skrifandi fólks, annars vegar nálægir (sjálfhverfir) höfundar og hinsvegar höfundar með sjálfsfjarlægð, er vandséð hvernig sjálfsfjarlægðin verður þroskuð öðruvísi en með þýðingum.

Og þýðing er sköpun, ekki vélritun. Góð þýðing á góðri bók felur í sér engu minna sköpunarferli en skáldsaga: Vegurinn framundan hefur að sönnu þegar verið lagður og förin því ekki óvissuferð en það er samt hægt að fara hann með milljón ólíkum leiðum og góðar þýðingar, hvað þá afburða þýðingar, eru hreint ekki á allra færi.

Það er gaman að þýðandi fái Nóbelinn. Tranströmer hefði ekki fengið verðlaunin fyrir þýðingar einvörðungu en samt: Rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi. Ljóð hans hafa verið þýdd á íslensku af Nirði P. Njarðvík, Ingibjörgu Haraldsdóttur, Jóhanni Hjálmarssyni og fleirum. Ég hélt að ég ætti þessar bækur en finn ekki, eins og hendir. Ég man að hann þýðist vel á íslensku þótt tær myndauðgin sé örðug. Það þýðast ekki öll ljóðskáld á önnur tungumál yfirleitt.

Hvernig er að þýða þetta skáld? Það er ekki annað en að reyna, leggja fram eitt uppkast. Hafi einhver mér færari í sænsku einhverju við uppkastið að bæta má senda mér línu.

Heim

Símtal rann út í nóttina og glitraði á lands-
byggðinni og í bæjunum.
Á eftir svaf ég órór í hótelrúminu.
Ég líktist nálinni í kompás sem ratleikari ber
á hlaupum sínum í gegnum skóginn með hjartslátt.

(Hemåt

Ett telefonsamtal rann ut i natten och glittrade på lands-
bygden och i förstäderna.
Efteråt sov jag oroligt i hotellsängen.
Jag liknade nålen i en kompass som orienteringslöparen bär
genom skogen med bultande hjärta.)

TT

Nestbeschmutzer

2011-10-05T03:29:00.000-07:00

Úr 2666 Roberto Bolaños (hátromp fagurfræðilegu skáldsögunnar gegn glæpasagnavæðingunni inniheldur sem sé 300 síðna kafla þar sem eitt morðið tekur við af öðru og þetta verður ögn þreytandi) má vippa sér yfir í Útdauða Thomasar Bernhards. Hvorug bókin er beinlínis neitt léttmeti (hvað er léttmeti?) en önnur hvílir hina.

Bernhard hefur þessa skörpu og grimmu greind, þessa greiningarhæfni og þetta skeytingarleysi sem þarf til að lýsa persónum sínum af algjöru vægðarleysi. Manni lærist að Austurríki er hörmulegur staður og Austurríkismenn ömurlegir karakterar, myndi ég segja ef mig fýsti að leysa bókina upp í fliss, trivíalísera hana, gera lesturinn meinlausan. Ég gæti bætt við þeim ágætlega frasahæfu upplýsingum að Thomas Bernhard bannaði að leikrit hans væru sett upp í Austurríki eftir hans dag.

Eitt einkenni á texta Bernhards er að hann hikar ekki við að segja hlutina í tvígang eða þrígang, hikar ekki við hluti sem í nútíma yfirlestri og ritstýringu (ég undanskil ekki sjálfan mig sem editor) væru teknir út af því að þeir eru óþarfi. Fyrstu viðbrögð þess sem hefur vit á ritstýringu er að halda texta Bernhards óedíteraðan. Ritstýring er alltaf að einhverju marki gerildeyðing. Hún er kannski fagleg og prýðileg fyrir sinn hatt en felur í sér hættu á að murka lífið úr texta, gera hann straumlínulaga og líflausan, fullkominn, dauðan og heimskan.

Bernhard er af löndum sínum gjarnan kallaður "Nestbeschmutzer", sá sem skítur í hreiðrið. Þannig höfunda eiga Íslendingar varla marga aðra en Guðberg Bergsson og Megas. Íslensk þjóðfélagsgagnrýni í listum hefur tilhneigingu til að hafa sömu undirtóna og Wild at Heart eftir David Lynch: Mikið eru landar mínir nú samt dásamlega flippaðir. Þennan hárfína og vart greinanlega yfirtón sem gerir að verk er ekki gagnrýni heldur hluti af leiknum, höfundur hefur í raun ekkert út á neitt að setja.

(Sannir litir - og þeir dökku með - verða sjaldgæfir þegar gagnrýnin er samfélagslegur leikur sem er hluti spilverksins; en ég ritdæmi góða bók í nýju hefti hins prýðilega menningartímarits Spássían og mæli heilshugar með Blindum fiskum eftir Magnús Sigurðsson.)

Bernhard greinir hvað það er sem gerir fólki illmögulegt að hefja intelektúel leit. Hvernig sá sem leitar er tortryggilegur í umhverfi sínu sem í raun og veru óttast hann: Fjölskylda sögumannsins hefur óttast hann frá blautu barnsbeini, óttast bækurnar sem hann les, óttast sjálfstæða hugsun hans, óttast að hann taki upp á því að mynda sér sína eigin skoðun og að sú skoðun feli í sér dóm yfir lítilmótlegri tilveru þeirra, andleysinu, fyrirsjáanlegu lífi, sköpunarsnauðri og yfirborðslegri listneyslu, forpokun, beiskju, kreddufestu fólks sem heldur sig fullmenntað um leið og það útskrifast úr skóla, kemst að endanlegri vitsmunalegri niðurstöðu, uppgötvar náttúrulegar staðreyndir um lífið.

Hvernig umhverfið reynir að gera allt sem mögulegt er til að koma í veg fyrir sanna intelektúel leit. Sem sé nokkuð sem beri að óttast. Ég fletti í því ritmáli sem hendi er næst til að létta á og kemst að þessu: Í samfélaginu má sjá látlaus skilaboð þess efnis að leit, sjálfstæði, hugsun, bóklestur og list séu tilgerðarleg og hlægileg og aldrei í stuði.

-

Einn Lesandi sendi athugasemd. Það er eins og fólk óttist mig. En það er þó allavega einn Lesandi. Pósthólfið er opið. Ég bíð.

Athugasemdir óskast

2011-10-04T12:12:00.000-07:00

Maður ætti kannski að lýðræðisvæða hér og leyfa athugasemdir, þetta er hálf svelt syrpa svona viðbragðalaus (tilgangur hennar er að birta eitt stykki langt verk með tíð og tíma).

Og þó. Athugasemdir eru sjaldnast uppbyggilegar. Nema þá bara bréfleiðis. Ég vil fá athugasemd í tölvupósti. Eina athugasemd. Sá sem sendir hana er Lesandinn.

Taktur

2011-10-04T03:37:00.000-07:00

Nei, það eru ekki bara Sjálfstæðismenn á Austurvelli. Og þó svo væri skipti það ekki máli. Samt er munur á þáinu og núinu. Munurinn er þessi: Það er annar taktur í mótmælunum nú en mótmælunum árið 2009.

Nánar tiltekið var takturinn þá:

(VAN HÆF RÍKISSTJÓRN) Tromm tromm trommm tromtrom.

En er núna:

BÚMM BÚMM BÚMM BÚMM.

Þetta er alveg sérlega einhæfur, ómúsíkalskur og leiðinlegur taktur. Hann er með öllu ósynkóperaður, óuppbrotinn, án upptakts og kontrapunkts, útúrdúra, breika, án alls sem veldur gleði í mússikk.

Hvers vegna mótmælendur nota ekki sama slagorðið nú og þá fyrst þeir álíta það sama, að ríkisstjórnin sé vanhæf, er mér hulið en það kann að stafa af því að þeir vilja aðgreina sig frá fyrri mótmælum.

Ástæða þess að þeir nota olíutunnur er eftirfarandi: Í viðgerðum á Alþingishúsinu eftir mótmælin 2009 var það hljóðeinangrað betur og því heyrist ekki í trommusetti inn fyrir veggina.

Í mótmælunum 2009 voru atvinnutónlistarmenn, mússíkantar af öllu tagi. Þeir komu með snerla og bjöllur og bumbur og latínókit af öllu tagi. Það var samspil. Ófyrirsjáanlegur spuni. Það var gaman. Frá tónlistinni stafaði gleði. Takturinn var smitandi, hann iðaði af lífi, bræddist yfir í annan takt og osmósaðist yfir í enn annan og flæddi fram og aftur svo þvagan varð symbíótísk af rytma.

BÚMM BÚMM BÚMM BÚMM.

Nú er engin gleði. Einhver ætti að segja mótmælendum dagsins í dag að takturinn þeirra er leiðinlegur. Hann er herptur, heiladauður, sneyddur sköpun, andlaus, niðurdrepandi og heimskulegur. Jafnvel þótt spilað sé á tunnur (sem eru fín hljóðfæri, Einsturzende Neubauten notuðu tunnur með góðum árangri) er engin ástæða til þess að takturinn sé svona bragðlaus, svona maóískur, svona þurslegur. Kannski myndi ekkert heyrast í snerli. En ef tilgangurinn er að spila fyrir eyru alþingismanna mætti koma með rafmagnstrommur og hljóðkerfi. Það mætti kenna trommurunum upptakt, nota mannsröddina, nota fleiri gerðir af tunnum. Flækja taktinn. Gera hann skapandi.

BÚMM BÚMM BÚMM BÚMM.

Billy Preston rökin

2011-10-03T05:02:00.000-07:00

Skyndilega fyllast spænskir vefmiðlar af fréttum af því að Ísland vilji ganga í Evrópusambandið. Þetta stafar af samanburði við Grikkland og stöðu þess því nú eru ræddar efasemdir um sameiginlega mynt, evruna, og gildi hennar: það er rætt hvernig væri að Grikkland stæði utan Evrópusambandsins. Menn leggja þetta til, að Grikkland gangi úr Evrópusambandinu og taki upp sína eigin mynt og eru hreint ekki á einu máli um hvort evran sé böl eða blessun.

Meðan barnið mitt sefur og Fæðingarorlofssjóður borgar les ég hrossahlátur spænskra efasemdarmanna um Evrópusambandið á athugasemdakerfi El País - því í þeirra augum getur ekkert verið hlægilegra en land sem vill bjarga efnahag sínum með því að ganga í Evrópusambandið. Blaðið - og hin blöðin - greinir frá því að meirihluti Íslendinga sé andvígur og allir flokkarnir nema einn og að helstu rök þess flokks séu kostir evrunnar.

Þau rök heyrast furðu sjaldan. Jafnvel menningarlegu rökin, sem þó eru það sem er í hendi, eru sjaldheyrð: Íslendingasögurnar og Evrópa, einu sinni voru Íslendingar Evrópuþjóð, þeir gætu orðið það aftur.

Nei, algengustu rök íslenskra Evrópusambandssinna í umræðunni i eru þau að benda á rök andstæðinganna og hvað þau séu vond, neikvæð, einangrunarsinnuð, forpokuð, hatrömm og full af landráðabrigslum. Margskonar hundingsrök af þessu tagi ganga í umræðunni: hvers vegna leggja þessir andstæðingar ekki til að Ísland gangi úr EES ef þeir vilja vera samkvæmir sjálfum sér því EES-samningurinn gerir Ísland hvorteðer háð langflestum skilmálum Evrópusambandsins.

Rök andstæðinga eru semsé neikvæð og rök fylgjenda eru líka neikvæð (enda sömu rökin, bara með neikvæðum formerkjum). Umræðan hefur ekki náð þroskaðra stigi en svo. Fáir tefla fram jákvæðum framtíðarsýnum.

Andstæðingarnir segja margir hverjir Evrópusambandið á rangri leið og ekki nóg með það heldur sé það á fallanda fæti með sinni vafasömu evru og muni þrjóta örendi fyrr en síðar. Þegar feigðinni er spáð er jafnan bakkað með illsku sambandsins því önnur mótbáran er í mótsögn við hina, annað hvort er skepnan vond eða feig, ekki hvort tveggja. Og þá eru komin einhver sterkustu rökin gegn inngöngu: Það tekur því ekki. Evran er feig, allt hið góða starf Evrópusambandsins á eftir að taka stórkostlegum breytingum á næstunni eins og best sést á því hvernig menningarstyrkir hafa verið skornir niður.

Og þá hef ég haldið fram Billy Preston rökunum. Það er ekkert að því að ganga í Bítlana þótt þeir séu að hætta. Þeir voru kannski ekki upp á sitt besta og áttu bara eina plötu eftir en Bítlarnir og Billy Preston var fínt band.

Ættbálkar

2011-10-02T07:28:00.001-07:00

Kjarninn í grein Stefáns Jóns Hafstein í nýútkomnu TMM er að íslenska hrunið sé ekki frjálshyggjunni né Blairismanum að kenna heldur spillingu, klíkuskap, samfélagi sem skipulagt vinni gegn verðleikum.

Þetta er ekki ný kenning en rökstudd. Stefán Jón hættir sér út í samanburð við Afríkuríki og talar þar af þekkingu og fær ekki betur séð en að öll grundvallaratriði spilltra afrískra einræðisríkja eigi við um Ísland.

Mig grunar að líkingin nái alls ekki alla leið. Veruhættir í samfélagi þar sem fólk getur átt von á dauða sínum fyrir að tjá skoðun sína eru í grundvallaratriðum aðrir. Sem breytir því ekki að notast má við samanburðinn til að greina hvernig ættbálkasamfélag virkar.

Stefán Jón Hafstein vill pólitíska uppreisn frá miðjunni.

Góð mótmæli og vond mótmæli

2011-10-01T12:12:00.001-07:00

Það er merkilegt - og í rauninni svolítið sætt - að fylgjast með og hlera hvað fylgisfólk ríkisstjórnarinnar hefur um mótmæli dagsins í dag að segja (og ég er ekki að lýsa yfir andstöðu við stjórnina).

Svo virðist sem til séu tvær tegundir mótmæla, annars vegar góð mótmæli, vinstrisinnuð í eðli sínu, réttlát og sönn, hinsvegar vond mótmæli, sem eru hægrisinnuð og heimsk. Góðu mótmælin áttu sér stað 2009 og leiddu til núverandi ríkisstjórnar, vondu mótmælin áttu sér meðal annars stað í dag og eru hugsjónalaus, uppfull af hægrimönnum, ofbeldissinnuð, af meiði múgæsingar.

Það er svolítið athyglisvert að hlusta á vinstrimenn reyna að vanda sig við að gera það ekki en gera það samt: Segja nákvæmlega það sama og hægrimenn, stjórnvöld og stjórnvaldssinnar sögðu við Búsáhaldabyltingunni.

Það er ekkert sem segir að mótmæli hægrimanns séu síður marktæk en vinstrimanns.

Og það er ekkert sem segir að þessi mótmæli séu hægrisinnuð.

Engar upplýsingar liggja fyrir um að þýði þessara mótmæla sé annað en hinna. Ekkert liggur á borðinu annað en að til jafns hafi tekið þátt vinstrimenn, hægrimenn, anarkistar, umhverfissinnar, byltingarsinnar, sósíalistar að veita stjórninni aðhald, íhaldsmenn sem vilja hana burt - og öfugt, pönkarar, rakarar, lýðræðissinnar, bifvélavirkjar, brjálæðingar, reitt fólk, glatt fólk, bílaeigendur og bíllausir, snikkarar og fjárfestar - nákvæmlega eins og síðast.

Steingrímur segir ekki mega tala niður árangurinn og nefnir að reiðin sé skiljanleg, rétt eins og Geir H. Haarde gerði ef ég man rétt. Auðvitað er reiði skiljanleg, meira að segja stundum réttmæt. Jafnvel mætti gera því skóna að mótmælendur - með eggjum og án eggja - hafi haldið því fram blákalt að vinstristjórnin geri meira fyrir fjármálaöflin en fólkið.

Og vilji svör.

Mönnum verður tíðrætt um egg. Það voru mörg egg í Búsáhaldabyltingunni og sum þeirra voru grjót. Í þrjú þúsund manna hópi er líklegt að séu tíu ofbeldismenn. Þá á að fordæma, án tvíveðrungs, án varnagla. Það var fullt af ofbeldisfólki í Búsáhaldabyltingunni.

Um mótmæli almennt má segja allan andskotann, sumt jákvætt, annað neikvætt, það má greina göngur og greina hávaða og greina skilti og greina skríl og greina einstakling og greina vilja og greina reiði og greina framtíðarsýn og greina hugsun og greina heimsku og greina hugsjón og greina hugmyndir.

En það er ekki um að tefla bara annars vegar góð mótmæli og hins vegar vond.

Lógik heimsins

2011-10-01T09:08:00.001-07:00

Vinstrimenn trúa á samvinnu. Hægrimenn trúa á einstaklingsframtakið.

Þess vegna ríkir svo mikið sundurlyndi meðal vinstrimanna. Þess vegna eru hægrimenn jafnan svo samstíga.

Dorrit og dýrin

2011-10-01T05:04:00.000-07:00

Dorrit sat ekki messuna með þingheimi heldur blandaði geði við fólkið sem var fyrir utan að mótmæla. Ólafur Ragnar tók í höndina á fólkinu þegar hann kom út. Á sama tíma fóru þingmenn hraðfari inn í þinghús, sumir með regnhlífar, og einn hnaut við undan eggjakasti.
http://www.blogger.com/img/blank.gif
Snilld þeirra hjóna verður best rannsökuð með atferlisfræði fremur en stjórnmálavísundum eða stúdíum í popúlisma. Dorrit er eins og stúlkan innan um blettatígrana. Á myndbandinu sést það: Um leið og hún hörfar hyggjast dýrin stökkva á hana, um leið og hún snýr sér að þeim, örugg með sig, óttalaus, fyllast þau virðingu, ugg, valdabaráttan jafnast, og svo fer að lokum að stúlkan getur klappað blettatígrunum.

Nákvæmlega eins og Dorrit klappaði blettatígrunum á Austurvelli í morgun.

Fjölmenni á Austurvelli

2011-10-01T03:22:00.000-07:00

http://live.mila.is/austurvollur/

Þýðendur

2011-09-30T15:57:00.000-07:00

Það er vel hægt að koma Töfrafjallinu, 2666, í leit að glötuðum tíma, Don Kíkóta, Ódysseifi, Gatsby, öllu þessu, út á íslensku. Plús því merkilegasta frá deginum í dag. Allt sem til þarf er að þýðendur þýði það sem þeir vilja sjálfir. Og séu þrautsegir. Fremur en að hlaupa eftir þrengri sjónarmiðum.

99%

2011-09-29T03:56:00.000-07:00

Gallinn við Búsáhaldabyltinguna var sá að hún beindist aldrei gegn fjármálaöflunum.

Hún beindist einungis gegn stjórnmálaöflunum, öflum sem höfðu haft markvisst á dagskrá um árabil að minnka völd stjórnmálanna. Sem merkir ekki að vald hverfi og nokkurs konar náttúrulögmál taki við heldur færast völdin frá stjórnmálamönnunum í hendur fjármálalífsins.

Þar er það enn. Samtök atvinnulífsins og VR senda frá sér ályktanir eins og úrskurðandi aðilar um samfélagið og sjálft lífið. Samtök atvinnulífsins og Samtök verslunar og þjónustu segja brýnt að skapa nýja þjóðarsátt (orðaröðin segir sína sögu: "hvetur stjórnendur og stjórnmálamenn til að leggja sitt af mörkum til að snúa þróuninni við") meðan VR einkavæðir jafnréttismálin og býður fyrirtækjunum að hengja þau á sig eins og 90% gullmedalíu.

Á Íslandi var aldrei mótmælt fyrir utan höfuðstöðvar Baugs, fyrir utan bankana, enda í einkaeigu og koma því engum við, eða hvað?

Gallinn við Búsáhaldabyltinguna var auðvitað líka sá að hún mistókst. Hún var meinlaus og lítil, hún var apprópríeruð af stjórnmálamönnum og leiddi ekki til neins nema örlítilla breytinga á sætaskipan Alþingis.

Apprópríasjón er orð dagsins (forseti Íslands mun nýlega hafa apprópríerað íslensku bókmenntaverðlaun bókaútgefenda endanlega með því að kalla þau bókmenntaverðlaun forsetaembættisins, fyrst á ensku og þegar enginn gerði athugasemd er hann farinn að segja það á íslensku líka).

Nú hefur hópur fólks apprópríerað Wall Street. Þótt síðan sem hlekkjað er á hér að framan, OccupyWallStreet, birtist ekki í meginstraumsfjölmiðlum er ekki líklegt að önnur pólitískt mikilvægari sé í loftinu núna.

Fólk situr bara þarna á Wall Street, friðsamt, og segist vera 99 prósentin - meirihlutinn, allir nema eina prósentið sem á auðinn. Það situr þarna og vill taka völdin úr höndum þeirra sem með þau fara.

Það er að segja úr höndum fjármálaaflanna.

Valerie Solanas var ofbeldismaður

2011-09-28T06:50:00.001-07:00

Valerie Solanas steig aftur inn í lyftuna að beiðni Fred Hughes eftir að hafa skotið Andy Warhol þrívegis í brjóstkassann. Valerie Solanas var róttækur femínisti, höfundur SCUM, manifestós, Society For Cutting Up Men. Það kom út í íslenskri þýðingu fyrir nokkru. Valerie Solanas var konan sem skaut Andy Warhol.

Warhol jafnaði sig aldrei. Hann varð taugaveiklaður, fjarlægur og átti erfitt með nánd. Aðsóknarkennd háði honum, enda hélt Valerie Solanas áfram að ofsækja hann eftir að henni var hleypt út, en hún fékk þriggja ára vistun á geðsjúkrahúsi.

Warhol neitaði að bera vitni gegn henni.

Staðreyndin er sú að Solanas var með Warhol á heilanum og hafði ofsótt hann lengi áður en hún reyndi að drepa hann. Ástæðan? Solanas færði Warhol handrit til yfirlestrar. Warhol grunaði að handritið væri tálbeita frá lögreglunni svo hún fengi afsökun til að loka Faktoríunni, sem hafði margoft verið kærð fyrir klám. Handrit Solanas var með því svæsnara sem hann hafði séð. Hann fylltist tortryggni. Hann svaraði fáu. Og svo varð Warhol það á að týna handritinu. Ekki beinlínis heppilegt (slíkt hefur þó gerst í íslenskri bókaútgáfu) og Solanas varð sem vonlegt er ekki kát með missinn. Eftir dauða Warhol fannst leikrit Solanas á botni kistu í fórum hans og var sett upp. Solanas ofsótti nú Warhol harkalegar en nokkru sinni og endaði á því að taka lyftuna upp á fjórðu hæð og skjóta hann.

Var það róttækur femínískur gjörningur - eða hvernig tengist verkið hugmyndum hennar? SCUM er ómerkilegt dokúment fullt af alvanalegum ofbeldisórum. Og þeir sem vilja afgreiða Valerie Solanas sem geðsjúkling eru á villigötum því þótt hún hafi vissulega átt í basli um dagana og gist geðsjúkrahæli er ekkert sem segir að ofbeldishliðin á henni hafi endilega verið sú geðsjúka. Tengsl milli geðveiki og ofbeldis eru langtum minni en mætti ætla af kvikmyndum, staðalmyndum og dægurmenningu, tvíbentari, flóknari, og einfaldlega minni. Ofbeldi getur verið bæði rökvíst og skynsamt eins og dæmin sanna. Þegar Valerie Solanas skaut Andy Warhol var hún ekki sjúklingur heldur ofbeldismaður. Rétt eins og Anders Breivik, sem ekkert bendir til að hafi átt við geðsjúkdóm að stríða, þótt eftilvill væri þægilegra að hugsa það þannig, hugnanlegra til skilnings en kalkúleruð illskan. Var þá voðaverk Solanas eðlilegt framhald femínískra hugmynda? Er það almennt viðurkennt af femínistum?

Ekki allir femínistar líta á Solanas sem róttækan femínista og mörg skrif benda á að til séu aðrar túlkanir, ekki síst geðveikitúlkunin. En það er sterk hefð fyrir því að líta svo á að Solanas hafi verið róttækur femínisti.

Verjandi Valerie var róttæki femínistinn Florence Kennedy, sem sagði Solanas vera einn mikilvægasta talsmann femínistahreyfingarinnar.

Var einn mikilvægasti talsmaður femínistahreyfingarinnar ótíndur ofbeldismaður? Af hverju afneita femínistar ekki Solanas eins og hægrimenn afneita Breivik? Femínistar eru hreint ekki einhuga um að sverja Solanas af sér, fremur en ofbeldisverk hennar sé eitthvað hnyttið og sniðugt og það sé bráðskemmtilegt, drepfyndið og frjótt að hampa sorpskrifi hennar sem ögrandi skjali, sem það er ekki, ekki fremur en skrif Breiviks er ögrandi.

Ein af bókunum sem ég mun sennilega ekki lesa er eftir Söru Stridsberg og heitir Draumadeildin. Ástæða þess að ég mun ekki lesa hana er sú að hún mun ekki koma út á íslensku - og ég les frekar spænsku en sænsku. Að því er segir í athugasemd við grein Þórdísar Gísladóttur um bókina á hinu ágæta vefriti Druslubókadömur kvaðst ónefndur útgefandi ekki nenna að gefa út bók um kolklikkaðan femínista.

Ég hef ekki lesið bókina, ég vona að hún sé góð, en hún er ekki um kolklikkaðan femínista, ekki um geðsjúkling heldur ofbeldismann. Það er nákvæmlega ekkert sniðugt við Solanas. Og það er ekkert róttækt við ofbeldi.

Lou Reed söng eitt sinn um Valerie Solanas og vandaði henni ekki kveðjurnar. I believe, heitir lagið. Annað lag, næstum samnefnt, hæfir reyndar betur.

Gabb

2011-09-28T01:52:00.000-07:00

Gabb segir alltaf eitthvað. Um þann sem gabbar og þann sem lætur gabbast og um veröldina, hvað er trúverðugt og hvað ekki, hvað er sennilegt og hvað ósennilegt, hvað er ekki sagt upphátt vegna þess að það er lygi og hvað er of satt til að vera sagt upphátt.

Viðtalið hér að neðan er gabb.

Gjamm

2011-09-27T10:49:00.000-07:00

Eðli Íslendinga er að gjamma. Til eru nokkrar tegundir gjamms en allt gjamm á það sameiginlegt að vera frekjulegt og heimskt. Tilgangur gjamms er að viðhalda ónæmi samfélagsins og samskiptaskorti, auk þess að beina athygli umhverfisins að gjammaranum sjálfum, sem veit alltaf allt langbest sjálfur. Ef raunveruleg hugsun er í gjammi er það á villigötum sem ekta gjamm. Best að gjamma sem mest og sem holast og sem víðast og gildir vellíðunarlögmál Freuds óbreytt yfirfært á gjammið, tilgangur lífsins er hámarks gjamm á tímaeiningu.

Mikill misskilningur er þó að telja gjammarann vitlausan. Gjammarinn er sérlega gáfaður og vel menntaður. Hann hefur á hraðbergi ýmiskonar þekkingu og staðreyndir sem nota má í gjamm og skora hátt. Hann er líka fínn í rökfræði. Eftirlæti hans er Reductio ad eitthvað og Lögmál Godwins. Um það má sko gjamma.

Gjammarinn er jafnan neikvæður án þess að hafa sérstaka ástæðu til og honum er einkar lagið að finna gjammvænan flöt á hverju einasta máli, hvort sem það er gott eða vont og hvort hann er launamaður eða slímsetumaður í skilanefndum. Ekki skildi rugla gjamnmi saman við mál þeirra sem beittir eru órættlæti og rangindum, enda er auðvelt að þekkja þetta í sundur, gjammið heyrist hátt en hitt ekki.

Einnig má þekkja gjammið á því að ekkert þýðir að reyna að leiðrétta rangfærslur í máli gjammarans, hann hlustar aldrei á slíkt, enda stendur honum á sama hvort hann fer með sannleika eða lygi.

Annað eðli gjammarans er öfund. Hún minnkar ekki eftir því sem velgengni gjammarans eykst heldur öfugt. Gjammara sem gengur vel finnst allir vera að taka eitthvað frá sér og þolir ekki tilhugsunina um minnstu velgengni náungans.

Best er gjammað ef tekst að koma fullkomlega ófyrirleitnu væli fyrir í yfirtónum gjammsins, væli þess sem hefur ekki yfir nokkru að kvarta, græðir á tá og fingri, makar krókinn, baðar sig í frægð, skarar skíðlogandi eld að eigin köku en gjammar samt yfir vélum heimsins, hörmulegri stöðu sinni og ofsóknum grimmra hunda í sinn garð.

Hin hliðin á íslenska gjamminu er íslenska flissið, enda klisjan um flissið ekki til komin að ástæðulausu. Gjarnan blandast þetta tvennt saman svo gjammað er og flissað á víxl og er þar komið lífmagn Íslendingsins og sjálfur andardráttur. Þulan sem gjammarinn hefur yfir með sjálfum sér og sér til lífs er sambærileg við: Anda inn, anda út. En er þess í stað: Gjamma, flissa, gjamma, flissa.

Fliss gjammarans er einkar vinsælt í hverskyns veislum og samsætum. Fliss er andstæðan við innilegan hlátur. Fliss greinist frá hlátri á því að flissarinn hlær oftast einungis að eigin fyndni, ekki annarra. Ef flissað er að annarra fyndni er það einkum á eftir athugasemdum sem ekki nokkrum manni með dómgreind þykja fyndnar.

Gjammarinn lætur vaða á súðum og er þeim mun sáttari eftir því sem hann nær að koma fleiri alhæfingum fyrir í einni og sömu setningunni - og flissa svo í slúttið.

Gjamm fer ekki í kyngreiningarálit.

Gjammararnir biðjast aldrei afsökunar, alveg sama hversu langt þeir fara út yfir allan þjófabálk. Þeir álíta ekki þörf á að biðjast afsökunar á eðli sínu: Svona er ég bara, er orðtak gjammarans.

Gjammarinn gerir aldrei nokkurn skapaðan hlut til að setja sig í spor náungans. Af þessu stafar fullkomin og alger fyrirlitning gjammarans á bókmenntum og listum.

Knúz

2011-09-27T07:46:00.000-07:00

Í gær eða fyrradag rakst ég á nýtt femínískt vefrit sem heitir Knúz. Þar las ég ágæta grein eftir Þorstein Vilhjálmsson um að femínistar skyldu velja sér samræður af kostgæfni. Nú finn ég knúsið hvergi, hvorki á blogspot né .is.

Ég ímynda mér að IP-talan mín hafi verið blokkeruð og því komist ég ekki inn á Knús.

Raunar er ég algerlega sannfærður um að svo sé. Það blasir við. Ég, Jón stóri, Egill Helgason, nornin Eva og sá merkilegi bloggari Ragnar Þór Pétursson höfum vísast öll verið blokkeruð frá umræðunni. Knúzhópurinn hefur valið sér að eiga frekar í samræðum við Gillz. Það er auðveldara. Að sá sem öndverðum megin í samræðunni situr sé augljóslega algerlega úti að aka. Þannig verður mál manns trúverðugra, allar hliðar þess. Þegar alla gagnrýni á gagnrýni má setja undir sama hattinn og úr þeirri átt berst ekkert vitrænna en nauðgunarhótanir, fjas um ritskoðun, paranoja, ofstopi, skætingur og uppnefni.

Það er að vissu leyti þægilegt. Þegar öll gagnrýni er afgreiðanleg.

Vafalaust liggur vefsíðan bara niðri. Þetta var ágætlega gæfulegt vefrit, sýndist mér.

Heimsbyltingin er handan við hornið

2011-09-26T04:36:00.000-07:00

Guðmundur Steingrímsson er fínn.

Besti flokkurinn er fínn.

Guðmundur Steingrímsson og Besti flokkurinn saman ... ég veit það ekki. Blandan kann vel að vera fín. Hún gengur út á óbeitina á stjórnmálunum.

Óbeitin á pólitíkinni og potinu er út um allt.

Úti í heimi hrannast upp vísbendingar um byltingu í aðsigi. "Los indignados" á Spáni. Arabíska vorið. Mótmælin í Ísrael. Óeirðirnar í Bretlandi. Og nú síðast mótmælin á Wall Street.

Þetta fólk er ekki vinstrimenn. Þetta fólk er ekki hægrimenn. Þetta fólk er ekki umhverfissinnar. Þetta fólk er ekki femínistar.Þetta fólk er ekki anarkistar. Þetta fólk aðhyllist enga stefnu og er ekki skráð í neinn flokk. Enginn veit hvaðan það kemur og enginn getur eignað sér það að næla utan á sitt skipulagða hugsunarkerfi. Þetta fólk er orðið leitt á stjórnmálaflokkunum. Þetta fólk er orðið leitt á stórfyrirtækjum og hálstakinu sem þau hafa á lýðræðinu. Þetta fólk hefur ekki lesið Lenín og eltir enga gáfaða marxista sem ætla að leiða það inn í ljósið. Þetta fólk kýs enga flokka því það tekur því ekki. Þetta fólk fylgir engri PC-línu. Þetta fólk er orðið leitt á lýðræðislíkinu. Þetta fólk trúir ekki á stjórnmál eins og þau eru stunduð. Það færir með sér von og í stefnuleysi þess felast líka uggvænlegar blikur. Þetta fólk hefur ekki völd og engan í augsýn sem talar máli þess. Þetta fólk vill eitthvað nýtt. Þetta fólk er orðið úrkula vonar, það er reiðubúið að grípa til örþrifaráða.

Þetta fólk er eins og börn.

Blessuð veri minningin um barnið sem þú varst.

Með heftiplástur fyrir munninn

2011-09-24T14:49:00.001-07:00

Það hendir að eitthvað rekur á fjörur manns sem manni þykir gagnrýnivert. Satt að segja hendir það auðvitað nokkuð oft, maður hefur ýmislegt við ýmislegt að athuga, kemur auga á æpandi þversagnir, greinir brotalamir í málflutningi sem hjá velflestum er hafinn yfir allan vafa. Maður gæti komið athugasemdum sínum fyrir í fáeinum orðum, tjáð hug sinn, annað hvort á áberandi vettvangi eða bara frekar afsíðis, en þá getur alltaf farið svo að maður styggi margan og ýmsir hætti að heilsa manni á götu.

Og þar liggur einmitt hundhelvíti grafið. Þessi grunur um að gagnrýni (ég á við krítíska hugsun) sé alla jafna illa tekið. Ekki aðeins andmælt harkalega og barinn undan henni vælukjóalómurinn, ekki aðeins leyst upp með hlutleysishljómandi kjaftavaðli og gerð sem ósýnilegust og sá sem talar tortryggileg(ur), heldur að beinlínis verði sá eða sú sem gagnrýnir þvínæst markvisst vafin(n) þagnarhjúpi, rægð(ur) (já, ég veit, kynjasvigar eru aðeins of PC), bolað út í horn, beitt(ur) hreinum refsiaðgerðum, ekki endilega af stjórnvöldum heldur fólki úti í bæ sem álítur sig ef til vill áhrifa- og valdalaust en hefur þó alltaf sitt afmarkaða vald á sínu afmarkaða sviði, sviði sem það máske gætir meira en það sjálft grunar.

Því hversu margir geta í raun og veru tekið gagnrýni þegar öllu er á botninn hvolft? Upplifir nokkur manneskja gagnrýni öðruvísi en sem eitthvað neikvætt? Er í raun margt sem mælir með því að segja hug sinn? Hvað er gagnrýni þegar upp er staðið (fyrir alvöru) annað en hluti stærðfræðilegrar breytu þar sem neikvæðar eindir krítískrar hugsunar gefa mínusa en jákvæðar eindir kollkinks og hattofantakna plúsa? - Og enginn veit hver heldur kladda og hverjum þeir eru afhentir og hver samræðuviljinn í rauninni er þegar til kastanna kemur.

Öll krítík er sprengjusvæði. Einkum og sér í lagi þegar búið er að friðlýsa umræðuefnið, einkum þegar skinhelgi hvílir yfir því. Maður fær því hugboð: settu heftiplástur fyrir munninn.

Allt í mannlegri tilvist og mannlegu samfélagi er í raun miklu viðkvæmara en það lítur út fyrir að vera.

Ég hlýði hugboðum. Ég er með heftiplástur fyrir munninn. Það gengur ekki alltaf vandkvæðalaust en er heldur ekki með öllu amalegt. Með heftiplástur fyrir munninn heitir einmitt einn söngvanna á nýrri plötu Megasar, (Hugboð um) vandræði. Eftir að diskurinn hafði brotist í gegnum svolítinn múr (af tónlistarlegum toga, sándlegum efasemdum) náði hann algerlega til mín. Þetta er þrusustöff. Fínar kompósisjónir og textar sem vert er að vitna í, skrifa niður brot úr þeim og hafa fyrir augunum, og þessi texti hér lýsir ágætlega þeirri tilfinningu að sitja á strák sínum, setja heftiplástur fyrir munninn:

Æ hvað mér leiðast svona lokaðar dyr
bara læsi þeim annaðhvort eða opna uppá gátt
fyrir þér ef þú lætur ekki guðina ginna þig
til að gleypa hvert boðorð hrátt
eða vera í sátt
við svínin sem reka sláturhúsið með halla
ha? ég heyri ekkert til þín nema þú reynir að kalla
og svolítið hátt

Pældu ekki í því að byrgja brunninn
fyrr en barnið er kyrfilega dottið í
framogaftur eða uppogniður ég sný
eftir vindátt með heftiplástur fyrir munninn

Harpa

2011-09-23T02:26:00.001-07:00

Steinunn Birna Ragnarsdóttir er í ágætu viðtali í Fréttatímanum í dag og leiðréttir sumt af rangfærslunum og áróðrinum gegn Hörpu.

Þetta virðist vera öflug manneskja. Og enginn sérstakur refur.

Það er nóg af rangfærslum í gangi enn. Hjá besta fólki. Sem hreinlega vill ekki heyra einfaldar staðreyndir um húsið, Artec, hljómburð eða arkítektúr, útboð, kostnað eða önnur tónlistarhús í heiminum og samanburð við þau. Ég hef hreinlega ekki nennt að elta ólar við það sem upp kemur í samtölum við vini og kunningja. Þá sjaldan að ég hef nennt því hef ég getað hrakið hvert einasta orð svo ekki stendur steinn yfir steini í málflutningi fólks um starf sem að sjálfsögðu er ekki yfir gagnrýni hafið þegar gagnrýnin er eitthvað annað en popúlískt píp byggt á vanþekkingu.

Bubba er auðvitað ekki hægt að skipa að hafa smekk fyrir húsinu þótt mál hans allt sé orðið að hálfgerðu þrástefi. Við hatur á klassískri tónlist er erfitt að eiga. En það er rétt hjá Steinunni: Þetta elítutal er bara þreytt. Harpa er frábær.

Allur sannur lestur...

2011-09-22T16:45:00.000-07:00

... er sjálfsleit (sem merkir að ósannur lestur er það ekki) og stundum gerist fyrir tilstilli hendingarinnar, sem er engin hending, að maður rekst á mikilvægar hliðar af sjálfum sér í bókum.

Rafael Dieste er ekki höfundur í alfaraleið. Allavega ekki á engilsaxnesku áhrifasvæði. Þó er til ein bók um hann á Íslandi, hún er á Landsbókasafninu. Þetta veit ég vegna þess að ég fór með hana þangað sjálfur: Hún er eftir vin minn, ljóðskáld og fræðimann, reyndar líka bloggara, raunar verðlaunabloggara sem nýverið gaf út bloggbók, honum fannst skemmtileg tilhugsun að til væri bók eftir sig á bókasafni á Íslandi.

Síðan rekst ég á Rafael Dieste (hann er raunar harla mikilvægur höfundur) í skáldsögu Roberto Bolaño, 2066. Nánar tiltekið dúkkar upp sjaldgæf bók um geómetríu eftir Dieste þar sem hún hangir á þvottasnúru og söguhetjan í öðrum hluta 2066 hefur ekki hugmynd um hvernig hún komst á meðal reitna hans.

Það er meira að segja miði frá bókabúðinni í bókinni, Follas Novas. Enga bókabúð veit ég betri. Ég á ótal bækur með svona miða. Söguhetjan hefur aldrei komið þangað og veit ekki hvaðan á sig stendur veðrið. Einu sinni gaf ég út bók hjá Follas Novas. Ég hef líklega hengt upp þvottinn hjá sögupersónunni.

Karlar eru frá Mars, konur eru frá Bónus

2011-09-22T07:38:00.000-07:00

Mér finnst að VR, Virðing og réttlæti, ætti, fremur en að hvetja fyrirtæki til að veita konum 10% afslátt á verslun og þjónustu, að hvetja til kynjabundinnar hagstjórnar. Þar sem prentaðir væru sérstakir peningar fyrir konur.

450 króna seðill, 900 króna seðill, 4500 króna seðill og svo framvegis.

Þetta mætti ekki verða blandað hagkerfi heldur yrði að halda því tvöföldu. Slíkt væri mun auðveldara en að fara út í flóknar aðgerðir eins og að hækka laun kvenna.

Annars vegar væri kvenpeningur og hinsvegar karlpeningur.

Eðlishyggja

2011-09-21T15:49:00.000-07:00

Þegar mestur slagkraftur hefur verið í femínisma hafa femínistar trúað á kvenlegt eðli. Rauðsokkurnar trúðu á kraft kvenna, já, ég þori, get og vil. Kvennaframboðið trúði á mæðrahyggju.

Eðlishyggja er hinsvegar eitur í beinum femínista samtímans og hefur verið lengi.

Það atriði er ekki opið fyrir samræðu. Það er ekkert kveneðli, hvorki intúerað og dularfullt, skilgreint, hefðbundið, íhaldssamt né róttækt.

Róttækustu femínistarnir hafa talað um eðli undir ýmsum formerkjum í nokkur ár þótt það fari ekki alltaf hátt.

Í morgundeginum mun eðlið brjótast fram af krafti. Ekki sála mun kannast við fyrri tortryggni gagnvart eðlishyggju.

Sá sem hefur andsvör við þeirri spá á reiðum höndum er eitthvað að misskilja sig.

Íslam

2011-09-21T08:41:00.000-07:00

"Á Vesturlöndum hefur mikil gagnrýni á íslam hefur komið fram á síðustu árum. Gagnrýnendur íslams segja það eiga lítið erindi við nútímann, vestrænt lýðræði, jafnrétti kynjanna, kristið siðferði og fleira."

"Íslam hefur borist til vesturlanda og Íslands með innflytjendum og flóttamönnum frá löndum múslima, sem oft flýja fátækt, hernað og kúgun í eigin löndum. Allmargir múslimar á vesturlöndum hafa átt í erfiðleikum með að samlagast í þessum nýju þjóðfélögum sínum og ekki er óalgengt á síðustu árum að trúarsiðir og lífsvenjur hafi orðið íhaldsamari en í heimalöndunum."

"Gagnríni á íslam hefur aukist á vesturlöndum og um allan heim á undanförnum árum í kjölfar þess að hryðjuverkahópar múslima fremja hryðjuverk í nafni íslams og Allah, og telja sig gera það samkvæmt boði Kóranins. Enn fremur hefur verið gefin út fjöldi bóka og rita á vesturlöndum sem fjalla um íslam og Múhameð og þá sér í lagi hið ofbeldisfulla eðli íslam og hina blóðugu baráttu sem liggur að baki tilurðar þess."

"Margt í íslam kemur Evrópumönnum spánskt fyrir sjónir og hafa víða orðið til þess að menn gagnrýni ýmislegt sem íslam kennir. Þess ber að geta að samspil menningar og trúar getur verið flókið og þannig er ekki endilega allt sem múslímar sjálfir segi að sé gert af trúarlegum ástæðum endilega í anda trúarinnar heldur frekar afurð menningar landa viðkomandi.

- Ofbeldi á hendur konum. Í Kóraninum er sagt í versi 3:43 stendur að konur eigi að beygja sig undir herra sinn, liggja kylliflatar og beygja sig með öðrum.
- Kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum. Ein eiginkvenna Múhameðs hét Aisha og var 6 ára gömul þegar þau giftust. Tekið er þó fram að kynferðislegt samferði þeirra hafi þó ekki hafist fyrr en hún var 9 ára gömul, þar sem Múhameð fannst 6 ára stúlka of ung fyrir kynferðislegt samneiti.
- Ofbeldi gagnvart þeim, sem ekki eru múhameðstrúar. Í Kóraninum (súra 9:5) kemur fram að múslimum beri að drepa þá, sem eru annarrar trúar. Sumir túlkendur íslam telja að ekki beri að skilja þessa súru bókstaflega."

Þessar upplýsingar er að finna á íslenska hluta alfræðiorðabókarinnar Wikipediu.

Seint gætu þetta talist óhlutdrægar upplýsingar. Íslam á ekki erindi við nútímann og kristið siðferði (svo), og reyndar lítið erindi við "fleira" (svo), enda verða múslimar jafnan íhaldssamari þegar þeir flytjast til Vesturlanda. Gagnrýni á trúna hefur komið fram einna helst á allra síðustu árum: Íslam leiðir til hryðjuverka, sem er ekki annað en vonlegt þar sem trúin gengur út á ofbeldisdýrkun og kennir kvennakúgun og kvennabarsmíðar. Spámaðurinn var barnaníðingur og Kóraninn segir að drepa skuli þá sem séu annarrar trúar, þótt "sumir" túlkendur telji að ekki beri að drepa þá alveg bókstaflega.

Líklega hefur sá sem þetta ritaði ekki lesið Gamla testamentið og þar af leiðandi hefur alveg farið framhjá honum að grunnrit kristinnar trúar er löðrandi í ofbeldisdýrkun og refsigleði, fáránlegum lögum, órökvísum innblásnum skáldskap, kvenhatri, nauðgunum, morðum, blóði og tímaskynjun sem er allsendis óskiljanleg, eins og hver veit sem hnotið hefur um aldur Nóa, sem var mörg hundruð ára gamall þegar hann hóf siglingu sína. Vafalaust hefur hann ekki kynnt sér forn trúarrit yfirleitt, svo sem lagabækur Gyðinga, og ekki áttað sig á hvernig gamlir textar tengjast nútímanum með margslungnum og flóknum hætti þótt þeir virki allir sem einn framandi á nútímamanninn.

Sennilega hafa ekki margir Íslendingar lesið Kóraninn, sem þó er til í íslenskri þýðingu. Fleiri hafa lesið bækur á borð við "Íslamistar og naívistar" sem ganga út á nokkuð yfirvegaðar hatursræður um íslamstrú. Kóraninn er að sjálfsögðu uppfullur af hatri, kynjamisrétti, rasisma og ofbeldi, algerlega óásættanlegum hlutum, rétt eins og biblían.

Þótt hreint ótrúlegt megi virðast hafa verið framin voðaverk í nafni kristni.

Kristni hefur verið gagnrýnd svo öldum skiptir, rétt eins og íslam. Togstreitan á milli þessara trúarbragða, sem er bersýnilegust í sögu Spánar, hefur tekið á sig stórfurðulegar myndir, eins og goðsögnin um barnakrossferðirnar sýnir.

Ég hef fylgst svolítið með Wikipediu að undanförnu. Hún er merkilegt fyrirbæri. Það er ekki þannig að hópur öfgamanna rotti sig saman og skrifi þar áróðursgreinar. Þvert á móti getur verið komin fullkomlega frambærileg og hlutlaus færsla um efni þegar einhver einn tekur sig til og fyllir hana af eigin vísindalega útlítandi skoðunum. Þetta er það sem hefur gerst í þessu tilviki. Það er ekki svo að íslamshatur grasseri neitt sérstaklega á Íslandi: Þetta eru ekki allt sömu helvítis rasistarnir þarna úti. Sú skoðun - sem byggir á því sama og rasismi, að finna eitt fölnað laufblað og fordæma skóginn - er bersýnilegast á villigötum þegar lesnar eru deilurnar á spjallsíðu Wikipediu um Íslam sem teygja sig út í hið óendanlega og sýna bæði samræðuhug og góðan vilja.

Hinsvegar er merkilegt með texta. Hvernig best er að hafa ekki of marga að krukka í honum. Hvernig ein sál getur eyðilagt starf margra, sem vinna af hugsjón, kauplaust, að þekkingu.

Gegn

2011-09-19T16:39:00.000-07:00

Merkilegt orð, gegn. Bæði er hægt að vera gegn, svo sem eins og í góður og gegn þjóðfélagsþegn, og standa gegn, vera á móti.

Svo er líka hægt að gegna. Eða gegna ekki.

Á leiðinni niður í bæ hitti ég þjóðskáldið. Það nefndi að Abraham Lincoln hefði sagt að góðum og gegnum þjóðfélagsþegnum bæri beinlínis skylda til að gera vopnaða byltingu gegn yfirvöldum ef raunin væri sú að þau ynnu gegn hagsmunum þjóðarinnar. Þessu fylgdi reyndar ansi góð þjóðsaga sem ég hef ekki eftir, enda stel ég ekki frá þjóðskáldinu.

Gegn - eða Ge9n - er heimildamynd eftir Hauk Má Helgason sem fjallar um níumenningana sem voru kærðir fyrir árás á Alþingi Íslands. Ég sé ekki betur en að örfáar sýningar séu eftir.

Það er margt mjög fínt í þessari mynd og hún er nauðsynleg. Myndrænt séð sker hún sig frá öðrum heimildamyndum með frumlegum lausnum og óvenjulegum uppsetningum viðtala. Gegn samanstendur af viðtölum við manneskjurnar níu og gott betur auk svipmynda frá réttarhöldunum og innskota af ýmsu tagi, meðal annars les Goddur upp bloggfærslur smásála og Vilborg Dagbjartsdóttir segir frá reynslu sinni í hinum fjöldamótmælunum gegn ríkinu, þegar Vilborg var átján ára. Þá er sýnt varðveitt brot úr vídeói af atburðunum í Alþingi og skoðaðar hreint lygilega margar ljósmyndir sem sýna meinlausan atburð, sneiddan ofbeldi.

Þetta er auðvitað ekki gallalaus mynd. Níumenningarnir þylja ekki upp eintóman heilagan vinstrisannleika. Nánar tiltekið skynjar maður í máli þeirra línu eða kreddumúr þar sem ekki má hreyfa andmælum án þess að vera afgreiddur sem fasisti. Múrar eru fasískir. Myndin er með öðrum orðum einhliða og stundum beinlínis áróðurskennd.

En hún er heldur ekki sett fram neitt öðruvísi, hún á að vera einhliða. Það þarf ekki að taka mark á öllu sem níumenningarnir segja, maður getur þvert á móti átt í sinni eigin innri samræðu, þótt manni sé synjað hennar á tjaldinu. Þetta mál er svo að segja einstakt í sögu Íslands og þess vegna kom mér á óvart að í salnum voru tvær hræður, auk mín. Þrír er reyndar heilög tala. Fólkið sem var ákært fyrir hönd okkar hinna fyrir árás á Alþingi á það skilið að maður fari á eina mynd. Sem er eins og ég segi nauðsynleg. Er hægt að segja nokkuð betra um eina mynd? Það verður ekki sagt um allt, hvorki bækur né myndir; flest er sennilega alveg ónauðsynlegt, bækur, myndir, skrif. Eitthvað nauðsynlegt rekur ekki svo oft á fjörur manns. Og hún á eftir að verða enn nauðsynlegri þegar fram líða stundir.

Þjóðskáldið ætlar að fara.

Það er algerlega fáránlegt að sjá ekki þessa mynd. Drífðu þig áður en það verður of seint.

Hinir nýríku (tvö kvót)

2011-09-19T10:05:00.000-07:00

Ég tek annars aftur það sem ég sagði hér að neðan að ég sé ekki sérstaklega góður gagnrýnandi. Ég er að sjálfsögðu afburða góður gagnrýnandi, hvað annað, ber höfuð og herðar yfir obbann og þetta vita betri skáldsagnahöfundar landsins. Hinsvegar - og auk þess sem hin íslenska aðgreining segir að rithöfundar eigi ekki að skrifa og geti ekki skrifað gagnrýni - er óþarfi að telja sig þurfa að gera allt sjálfur þegar mannvalið er nóg. Gagnrýni er að stórum hluta annarsvegar að geta talað um eitthvað sem kemur málinu ekki við og haldið áhuganum og hinsvegar að þekkja gott stöff þegar maður sér það.

Þetta er til dæmis gott stöff:

"Óljóst er hvort það var Pelletier eða Espinoza sem hringdi. Í teoríunni hefði það verið sá þeirra sem bjó yfir meiri tryggð og hafði vináttu í meiri hávegum, þetta er eitt og hið sama, en í reynd hafði hvorugur þeirra sterkan sans fyrir slíkum dyggðum. Báðir lofuðu þær í orði, að sjálfsögðu. En hvorugur trúði í reynd á vináttu eða tryggð. Þeir trúðu á ástríður, þeir trúðu á blendingsform af félagslegri eða opinberri hamingju (báðir kusu Sósíalista þótt þær sætu stöku sinnum hjá), þeir trúðu á möguleikann á sjálfsuppfyllingu."

Þetta líka:

"Flestir viðstaddra voru rasjónalistar, ekki í heimspekilegri merkingu heldur bókstaflegri, þeirri sem vísar til fólks sem trúir minna á bókmenntir en bókmenntagagnrýni sem það telur - allavega sumt hvert - eina sviðið þar sem byltingar eru enn mögulegar, og að sumu leyti hegðaði þetta fólk sér eins og það væri nýungt, í sama skilningi og til eru ríkir annars vegar og hinsvegar nýríkir."

Bæði kvót eru í 2066 eftir RB.

Rasismi og golfvellir hálendisins

2011-09-19T07:43:00.000-07:00

Hjörleifur Sveinbjörnsson skrifar grein í Morgunblaðið fyrir nokkrum dögum. Hluta hennar má lesa á Eyjunni. Í greininni segir Hjörleifur viðbrögð við hugsanlegum jarðarkaupum Huang Nubo bera umræðuhefð Íslendinga ófagurt vitni. Má af orðum hans ráða að þetta stafi af rasisma, enda hefði Bandaríkjamaður sem Hjörleifur diktar upp ekki uppskorið sömu viðbrögð við sömu fyrirætlunum, enda þótt Bandaríkjamenn hafi sama rétt eða réttleysi til jarðarkaupa á Íslandi og Kínverjar meðan aftur Evrópumenn geti keypt hvaða jarðir sem þeim sýnist. Hjörleifur spyr hvers vegna Nubo sé gert að svara fyrir misgjörðir kínverskra yfirvalda meðan Bandaríkjamaður væri fráleitt gerður ábyrgur fyrir vafasömu framferði þarlendra stjórnvalda.

Það er hefð fyrir gagnrýni á íslenska umræðusiði. Sú gagnrýni á rétt á sér en er stundum svolítið loftkennd og hirðir ekki um að taka konkret dæmi. Tengingin sem gerð er í umræðunni milli Nubo og stjórnvalda er ekki óskiljanlegur ósiður umræðunnar eins og Hjörleifur lætur að liggja heldur er staðreyndin einfaldlega sú að Huang Nubo starfaði, eins og Hjörleifur segir sjálfur í greininni, sem deildarstjóri í áróðursráðuneyti Kína.

Þar með er ekki nauðsynlega sagt að Nubo vinni í dag að kínverskri heimsvaldastefnu bakvið tjöldin í boði kínverskra stjórnvalda. Hyggindi geta vel skýrt störf hans og gott samband við yfirvöld. En tengslin eru eigi að síður til staðar. Og Kína er alræðisríki af verstu sort. Virðing fyrir mannréttindum er engin, kínverskir rithöfundar eru drepnir, ofsóttir og fangelsaðir fyrir að segja hug sinn. Liu Xiaobo, handhafi friðarverðlauna Nóbels, hlaut ellefu ára fangelsisdóm fyrir skrif sín og var sannarlega ekki hleypt út til að taka á móti verðlaununum.

Öldurnar lægði svolítið í íslensku samfélagi við grein Hjörleifs, enda er annar ósiður íslenskrar umræðu hversu goskennd hún er. Og grein Hjörleifs er líka málefnaleg: Ég er viss um að Hjörleifur lætur aldrei hjá líða tækifæri til að gagnrýna umgengni kínverskra yfirvalda við mannréttindi.

Því við yfirvöld alræðisríkis eru bara tvær leiðir í boði: Annars vegar er að fara að ráði sínu eins og Vigdís Finnbogadóttir sem eins og frægt er lýsti því yfir að mannréttindi væru afstæð að lokinni heimsókn til Kína. Það voru slæm mistök á glæsilegum ferli, því mannréttindi eru ekki afstæð og það er illt að láta menningarlega forvitni og velvild teyma sig út í slíkar ályktanir. Hinn kosturinn er að gera eins og Jón Gnarr - sem er það eina rétta. Það er Jón Gnarr sem hefur staðið sig í alþjóðasamskiptum fyri hönd Íslendinga, ekki Vigdís - og enn síður Ólafur Ragnar Grímsson.

Það er ekki dónaskapur að fordæma alræðisríki. Í hvert einasta sinn sem maður hittir valdamikinn Kínverja á maður að segja: Mannréttindi. Og maður á að segja það aftur og aftur og ítreka margsinnis ef samtalið dregst á langinn. Maður á ekki að þegja. Maður á að vera kurteis en ekki svo kurteis að kalla mannréttindi afstæð.

Það borgar sig ekki fyrir athafnamann að styggja alræðið. Óneitanlega verða samskipti athafnamanns við alræðisstjórn hinsvegar svolítið viðkvæm. Nú kann vel að vera að Huang Nubo hafi mætt rasisma í íslensku samfélagi en þó er eins líklegt að hann hafi mætt fordómum gegn alræðisríkjum, fordómum sem talsvert er til í.

Jafnvel þótt Nubo sé hreint ekki blandað í þetta með einum eða neinum hætti, þjóðerni hans, atvinnu, fortíð eða neinu, má setja spurningamerki við það að selja svo stórt landsvæði yfirleitt, einum manni, hverjum sem er. Einn milljarður er ekki mikið fyrir 300 ferkílómetra land. Í góðærinu voru allar bestu jarðir Íslands seldar auðkýfingum. Á Íslandi ríkja því nokkrir fordómar gegn eignauppsöfnun fárra. Landið er auk þess að breytast í golfvöll.

Það er engin ástæða til að rjúka til og selja Huang Nubo 300 ferkílómetra jörð á þeirri forsendu að allt annað sé rasismi.

Frankfurt

2011-09-19T05:06:00.000-07:00

Áðan las ég á opinni Facebook-síðu að virtur rithöfundur ætlaði að fá sér skothelt vesti fyrir Frankfurt sem meira að segja skætingurinn í Hemma Stef næði ekki í gegnum.

Þetta þótti mér leiðinlegt að lesa. Ég ástunda ekki skæting og hef aldrei gert. Margur heldur mig sig, býst ég við.

Það er ekki tímabært að álykta of mikið um bókamessuna í Frankfurt og stöðu Íslands sem heiðursgestur. Eftir að hún er liðin er á hinn bóginn óhjákvæmilegt að rithöfundar velti henni fyrir sér. Þeir þurfa að hugsa einfalda spurningu: Fyrir hvern skrifa ég? Þeir þurfa að skoða bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar þess sem aukin dreifing bóka þeirra hefur í för með sér. Þeir þurfa að spá í hvað þjóðarbókmenntir séu. Þeir þurfa, sama hvernig þeim gengur, að standa klárir á muninum á gildislausum hlutum eins og sölutölum annars vegar og hinsvegar raunverulegum verðmætum. Þeir þurfa að vita muninn á skiptagildi og raungildi.

Sjálfum líst mér ágætlega á þetta. Þýski útgefandinn er búinn að bóka tónleika/upplestur með mér ytra.

Jón stóri lætur annars ekki skotheld vesti stoppa sig.

Ofbeldisfemínismi

2011-09-18T16:10:00.000-07:00

Davíð Þór Jónsson guðfræðinemi skrifar grein í Fréttablaðið sem nefnist Misbeiting hugmyndafræðinnar.

Hún fjallar eins og titillinn gefur til kynna um að hægt sé að misbeita hugmyndafræði. Það sætir víst ekki tíðindum. Ég las grein Davíðs Þórs hratt og illa að morgni eins og gengur og það fór alveg framhjá mér að hann nefndi femínisma í henni. Sem vonlegt er þótti mér lítið í greininni fyrst ég missti af kjarna hennar, því þegar nánar er að gáð er allt annað sem hann nefnir að eigi sér skuggahliðar, sósíalismi og trú, aðeins Trójuhestur utan um þá fullyrðingu að femínisma hafi verið og sé misbeitt.

Það er þó ekki beinlínis kjarni málsins, að hægt sé að misbeita femínisma. Engin hugsandi mannvera efast um það. Kjarni málsins er hvorki meira né minna en sá að til sé ofbeldisfullt afbrigði af femínisma, sambærilegur Stalínisma og Rannsóknarréttinum - því "ofbeldi er alltaf ofbeldi" segir Davíð Þór Jónsson í Fréttablaðinu í gær - um leið og hann hefur nefnt femínisma á villigötum.

Hvaða rugl er það? Nú er ég ekki sósíalisti og ekki kirkjunnar maður, ekki siðrænn húmanisti, ekki íslamisti og ekki femínisti. En hér þarf að biðja um dæmi. Til hvers er Davíð Þór eiginlega að skírskota? Fer einhverjum sögum af íslenskum femínistum sem hafi beitt ofbeldi? Hvar eru þessir ofbeldisfemínistar?

Maður veit aldrei í hvaða heimi maður býr. Svo er að sjá að án þess að ég hafi veitt því athygli sé til hópur vænisjúkra femínista sem stundar ekki aðeins ritskoðun og persónunjósnir heldur veður uppi með ofbeldi, veitist að kynsystrum sínum með hnúajárnum, þær fara um í flokkum og brjóta hnéskeljarnar á grandalausum andstæðingum sínum og snúa upp á handlegginn á þeim og bíta og sparka milli þess sem þær plotta og leggja grunn að útrýmingarbúðum og pyntingum og aftökum að fyrirmynd sögunnar því þær eru "hrætt fólk sem notar hugmyndafræði til að réttlæta ofbeldi".

Reyndar er þetta frekar áhugavert afbrigði af femínisma í öllum sínum framandleika. Ég gæti hugsað mér að skoða svo herskáan hóp með opnum huga - og það gæti Jón stóri vafalaust líka.

Við Jón stóri

2011-09-16T03:54:00.001-07:00

Það rifjaðist allt í einu upp fyrir mér að einu sinni vann ég með Jóni stóra.

Ég ók honum í vinnuna á hverjum degi því hann átti engan bíl og við bjuggum í sömu götu og unnum erfiðisvinnu.

Ég hafði gaman af að hlusta á hann tala. Hann lofaði mér hátíðlega að sjá til þess að inn til mín yrði ekki brotist meðan hann væri í hverfinu.

Ég man ekki til þess að hafa brætt með mér að gerast glæpamaður - þótt Jón stóri væri vissulega mjög opinskár.

DV - af öllum blöðum - tekur upp á því að hneykslast á nokkrum menntaskólanemum fyrir að taka viðtal við Jón stóra. Það hefur DV sjálft gert. Og nú taka hinir fjölmiðlarnir undir þetta í kór því þeir hafa fundið sér þarna ágætan blóraböggul fyrir vonda blaðamennsku og drottningarviðtöl. Ólafur Þ. Stephensen skrifar siðavandan leiðara um málið í Fréttablaðið í dag. Hann játar þó að hafa ekki lesið viðtalið sem hann er að fordæma. Það hef ég reyndar gert. Þetta er ekkert gagnrýnislaust drottningarviðtal. Það ber hinsvegar svolítinn keim af því að blaðamennirnir virðast hálf smeykir við Jón. Því er ekki ætlað að upphefja viðmælandann heldur gægjast inn í annan heim, enda þeir sem viðtalið taka fullorðið og sjálfráða fólk.

Spurningin er hinsvegar hvort Ólafur Þ. Stephensen aðhyllist einhverja þöggunarstefnu þar sem "bullið sem vellur upp úr" vissum þegnum landsins "á ekki heima á síðum skólablaðs né í alvöru fjölmiðlum". Auðvitað er vert að fara varlega í alla upphafningu, hverju nafni sem hún nefnist, en spurningin er hversu sjálfsögð ritskoðun myrkari hliða mannlífsins sé. Spurningin er hvort ritstjórinn geti ekki lært eitthvað um blaðamennsku hjá menntskælingum landsins. Spurningin er hvort hann hyggist fjalla í leiðurum sínum um fleiri viðtöl sem hann hefur ekki lesið.

Við Jón stóri eigum 21. öldina fyrir okkur.

Grein af bleikt.is

2011-09-14T04:28:00.000-07:00

Treblinka-lagið.

Lögsóknir

2011-09-13T17:43:00.000-07:00

Á dögunum skrifað Páll Baldvin Baldvinsson gagnrýnandi Fréttatímans innblásinn og andríkan og skemmtilegan ritdóm um Sögu Akraness. Þetta var sannkölluð slátrun, eins og við var reyndar að búast eftir lestur á bloggi Hörpu Hreinsdóttur um sama verk, en Harpa sýnir fram á verulega ágalla á verkinu, meðal annars í umgengni við höfundarétt. Páll Baldvin kvað rétt að kalla til lögreglu. Gott ef þau orð leiddu ekki til einhvers.

Því svo brá við að aðstandendur bókarinnar ruku upp í ógurlegu fússi og lýstu yfir þeirri ætlun sinni að lögsækja Pál Baldvin fyrir ritdóminn. Þetta er óásættanlegt. Það er algert og ófrávíkjanlegt prinsípp að standa gegn því að menn séu lögsóttir fyrir að segja hug sinn um bækur. Þessi lögsóknarlenska sem tekin er að ryðja sér rúms á Íslandi er orðin með öllu fáránleg þegar ekki er lengur hægt að skrifa ritdóma án þess að mega eiga von á kæru. Að sjálfsögðu er ekki hægt að skipa fólki að vera sátt við ritdóm. En hótun um lögsókn í tilefni ritdóms er nokkuð sem ber að taka mjög alvarlega, uppátæki sem ber að fordæma og varpa síðan öllum þannig hugmyndum endanlega út í hafsauga. Ég stend með Páli Baldvini 100%.

*

Að því sögðu eru sérkennilegar þær fréttir sem lesa mátti í síðasta Fréttatíma að þau Páll Baldvin og Kolbrún Bergþórsdóttir muni sjá ein um gagnrýni í menningarþættinum Kiljunni þennan veturinn - þar sem Haukur Ingvarsson sé með bók og það par sé þar með dautt.

Af hverju? Er Haukur vanhæfari en hver annar sem skrifar í fleiri en einn miðil, svo sem núverandi gagnrýnendur? Hefði verið algerlega fáránlegt að fá einhvern annan í stað Hauks með Þorgerði, segjum jafnvel aðra konu? (Geta konur sagt eitthvað af viti um bækur, hvað þá hver við aðra?)

Tilhneiging íslenskra fjölmiðla er sú að hafa þar alltaf sama fólkið - og helst það sama í mörgum miðlum. Einsleitni virðist nokkurs konar dyggð. Best er raunar að halda sig bara við Egil Helgason á öllum sviðum, hann klikkar aldrei. Egill Helgason sér ekki bara um stjórnmálaþátt OG bókmenntaþátt í sjónvarpi OG skrifar vinsælasta blogg landsins heldur finnst honum endilega að hann þurfi að skrifa líka greinar á ensku í Reykjavík Grapevine. Sá miðill hefur enga sérstöðu lengur og hefur farið hrapalega að ráði sínu. Nú er því líkast sem maður sé umkringdur Agli Helgasyni.

Að kunna sér hóf er vanmetið, enda vandséð að nokkur maður geti krufið óendanlega mörg mál af yfirvegun til mergjar eða einu sinni lesið allar þær bækur sem manni er ætlað að fjalla um þegar svo margt annað knýr að.

Mér er svo sem nákvæmlega sama hver gagnrýnir hvað og hvar, tek gagnrýni mátulega alvarlega sem rithöfundur, enda hef ég aldrei verið sérstaklega góður gagnrýnandi sjálfur (þótt mér sé reyndar stundum sagt annað af skáldsagnahöfundum sem vilja líklega frekar hafa mig þar en í samkeppninni í skáldsögunum). En á sviði gagnrýni hafa þau Kolbrún og Páll Baldvin sennilega eitthvað um 60% markaðshlutdeild. Að öllu eðlilegu myndu auk þessa tvíeykis tíu eða tuttugu manns deila með sér kröftugri og fjörugri bókmenntaumræðu í sjónvarpi, öllum til gleði og yndis - en þess í stað ríkir versta einokun: Þau Páll og Kolbrún skrifa í sitt hvort blaðið og mætast svo í sjónvarpi og drottna yfir öllu ár eftir ár, eins og ekki nokkur einasti maður eða kona á öllu landinu hafi vit eða áhuga á bókmenntum og frjóan hug til að koma því skemmtilega frá sér nema þau.

Það ætti að vísa málinu til lögreglunnar og láta taka þau föst.

Arion: Landið sem rís

2011-09-13T08:02:00.000-07:00

Tilgangur fyrirtækis er að græða peninga. Ekki að láta gott af sér leiða, leggja sitt af mörkum til uppbyggingar samfélagsins, skapa manneskjulegra umhverfi eða sýna samfélagslega ábyrgð. Hafi einhver haldið að svo væri hefur Arionbanki tekið af öll tvímæli um að svo er ekki: Á sama tíma og bankinn græðir 10 milljarða rekur hann 57 starfsmenn úr starfi. Ekki vegna þess að hann þurfi þess með allan þennan gróða heldur til að geta blóðmjólkað meira og betur með starfsemi sinni. Skilanefndin sem í bankanum starfar á ofurlaunum fyrir vogunarsjóði sem eiga hann hugsar sífellt upp nýjar og skapandi leiðir til að hafa fé af almenningi og koma sem ómanneskjulegast fram við starfsfólkið, gjaldkerana sem þurfa að þola óvild viðskiptavinanna vegna framkomu bankans, sem að sögn þeirra sem best til þekkja gengur út á rán, vaxtarán á íbúðareigendum, rán á ungu fólki, rán á sprotafyrirtækjum - svo að bankinn geti skilað "sómasamlegum arði" eins og einhver komst að orði. Bankinn hefur tangarhald á ótal fjölskyldum, græðir á tá og fingri og rekur starfsfólk.

Ég sé ekki Steingrím J. Sigfússon bera í bætifláka fyrir þetta né heldur gagnrýna. Maður spyr sig hvort þannig líti það út í augum stjórnarliða, "landið sem rís".

Landsbankinn er enn í ríkiseigu en vafasamt er að hann verði ríkisbanki til eilífðarnóns. Stjórnvöld - þar á meðal hin svokallaða vinstristjórn - hafa ekki hugmyndaflug til að ímynda sér neitt annað en að það sé fullkomið náttúrulögmál að bankar séu í einkaeigu, þeim sé best komið sem skjótast í eigu atorkusamra einstaklinga sem kunna að reka banka eins og dæmin sanna. Þetta helst helst í hendur við að vinstristjórn lítur á sig sem tímabundið hlé frá eðlilegri hægristjórn, ónáttúrulegt ástand, nauðsynlega tiltekt svo að hægrimenn geti aftur farið að sóða aftur út.

Starfsemi Arionbanka gengur út á gróða og verður til þess að skapa aukinn ójöfnuð og misrétti í samfélaginu. Þetta þorir enginn að segja nema Hagsmunasamtök heimilanna.

Það stafar af því að íslenskir vinstrimenn eru aumingjar.

Um sjálfsvorkunn annarra

2011-09-12T04:12:00.001-07:00

Ekkert er manneskjunni ógeðslegra en sjálfsmeðaumkun annarra. Ég segi þetta sem rithöfundur. Þetta er semsé niðurstaða af því tagi sem fræði gætu aldrei komist að, til þess er hún ekki nógu … tja, ekki nógu fræðileg. Engar vísindalegar rannsóknir renna stoðum undir hana, ekkert nema skynreynsla. Og ég hef tekið eftir þessu í lífinu: Maðurinn hefur viðbjóð á sjálfsvorkunn annarra.

Hjá þeim sem vald hafa blandast þetta óbeit á nöldri og kvarti almennt, óbeit sem er hagsmunabundin, hún er vilji til að kveða niður rödd þeirra sem vinna gegn óbreyttu ástandi og grafa þar með undan valdi valdamannsins, hverju nafni sem hann kann að nefnast og á hvaða sviði sem vald hans liggur. Á þessu má raunar þekkja þá sem valdið hafa, orðræða þeirra gengur alltaf gegn hinu meinta nöldri.

En það sama á við um hina sem ekkert vald hafa, sjálfsmeðaumkun annarra veldur fólki nánast líkamlegum óþægindum. Að hluta til er þetta eðlileg andúð á uppgjöf og væli en að hluta til einnig einhvers konar sjálfskennsl: Í væli annarra þekkjum við eigin sjálfsvorkunn, þankana sem við viðurkennum ekki opinberlega, hugsanirnar sem leita á okkur ósjálfrátt í næturmyrkrinu milli svefns og vöku og við myndum aldrei skrifa upp á sem almenna reglu og fyrirlítum í reynd.

Einnig ég: fátt þoli ég eins illa og þegar fólk barmar sér við mig í táraborginni Reykjavík. Nánar tiltekið fæ ég svo sem umborið ýmislegt víl en á afar erfitt með að þola kveinstafi þegar ég get hæglega dregið þá ályktun að þeir séu með öllu tilhæfulausir. Samlíðan og meðaumkun eru mér auðvitað ekki allsfjarri fremur en öðrum, ekki fer ég að hallmæla fólki fyrir að kvarta réttilega undan mismunun, rangindum, óréttlæti. En tilefnislaust sífr fæ ég ekki afborið, segjum um laun: Ég hreinlega þoli allsekki að hlusta á fólk með miklu hærri laun en ég kveinka sér undan lágum launum við mig. Ég tek út fyrir það. Fyrirlitningin hríslast um mig. Kvartarinn hrapar í virðingu í huga mínum og ég set hann umsvifalaust og vægðarlaust í ruslflokk, það er auvirðilegt að kvarta að ástæðulausu við hvern sem er, það er dómgreindarlaust, blygðunarlaust, ósvífið. Um síðir loka ég gjarnan á alla samúð mína gagnvart meðlimum grátkóra en slík lokun er sem kunnugt er aðdragandinn að illmennsku: Þannig hefst ferill allra illmenna, á því að neita sér um samlíðan með náunganum.

Nú hef ég enga sérstaka samúð með Geir H. Haarde, ég tekst ekki allur á loft þótt hann beri sig aumlega, ég fer ekki á flug þótt hann véli um að stjórnarliðar standi að fyrstu pólitísku réttarhöldunum í sögu Íslands og gefi í skyn yfirvofandi mannréttindabrot, pólitíska aðför, sem einhvera hluta vegna sé runnin undan rifjum VG fremur en Samfylkingar (og þetta er mjög athyglisvert); ég hleyp ekki í hnút af meðvirkni þótt norsk blöð hafi líkt Geir við Quisling, sem þó er ansi kjánaleg samlíking.

Hinsvegar eru réttarhöld ekki bara réttarhöld heldur einnig grunnur að frásögn, sögu. Og ég trúi ekki sögunni sem réttarkerfi Íslands er í þann veginn að segja mér. Hún er svo heimskuleg að það þarf meira en lítið treggáfaðan einstakling til að trúa henni. Réttlætisgyðjan kann að vera blind en eins og hún birtist okkur þessi misserin á Íslandi er hún líka nautheimsk og ætlast til þess með frekju að þeir sem á hana hlýða séu jafn heimskir, því varla er hægt að draga aðra ályktun af því sem hún hefur fyrir stafni en þá að réttlæti sé lítið skárra en ranglætið. Það er nokkurs konar sýnishornaréttlæti, mótmælendur eru níu, sakborningur einn – og kosinn af Alþingi. Sagan sem verið er að segja er í stuttu máli þessi: Á Íslandi varð efnahagshrun sem er Geir H. Haarde forsætisráðherra að kenna. Ástandinu var mótmælt og sökina á þeim mótmælum bera með sínum hætti níu einstaklingar sem þegar hefur verið réttað yfir. Alls voru þetta tíu manns og málið er leyst.

Málið er dautt og basta.

Þessi viðleitni til réttlætis, þessi söguskýring, er, með fullri virðingu, verri en engin. Pólitísku skilaboðin eru þau að Geir H. Haarde er settur í passíustellingu og getur lengi lifað á því fáránlega fórnarlambshlutverki að vera gert að bera einn sök allra – og með því er lagður grunnur að söguskýringarlíkani sem er svo bersýnilegur hálfsannleikur að það er verra en nokkur lygi, raunar neitar því ekki einu sinni nokkur maður lengur að réttarhöldin í vændum eru skrípaleikur, ekkert uppgjör virðist illskárri kostur en þetta. Eða báru þá þeir sem stóðu að einkavæðingu bankanna enga sök? Hvað um auðmenn og auðgunarbrot þeirra? Hannes Smárason? Jón Ásgeir? Gott og vel, látum þá liggja milli hluta, eðlilegra er að önnur dómsstig sinni þeim. En hvað þá um sitjandi ráðherra úr Samfylkingunni sem einnig sátu í síðustu ríkisstjórnum? En Davíð Oddsson? Af hverju er hann ekki kærður? Hvað með Hannes Hólmstein? Halldór Ásgrímsson? Finn Ingólfsson? Hvar eru Björgvin G. Sigurðsson og Árni M. Mathiesen? Er ekki einu sinni Ingibjörg Sólrún sessunautur Geirs í réttarsalnum? Hver er munurinn á sýnishorni af mótmælendum og sýnishorni af stjórnmálamanni? Hvað um alla hina mótmælendurnar auk þeirra níu sem fóru inn á Alþingi? Hvað um mig?

Lögin ná reyndar ekki til allra. Landsdómur er vafalaust skipaður mætu fólki og starfar eftir því sem honum er unnt en tilfellið er að útkoman er slík að hann gæti raunar réttað yfir hverjum sem er, sérhver spuni orkar trúverðugur í þessu samhengi, hvort sem væru réttarhöld yfir Steingrími J. eða Ladda, upplegg Alþingis til dómsins er hreint lottó - eða ekki lottó heldur kosningar í bekkjarráð í óvenju samansúrruðum hópi hagsmunaaðila. Og úr því tölurnar úr lottóinu sem engri hendingu lýtur voru svo fáránlegar sem talan 1, hver er þá tilgangurinn?

Landsdómur hefur verið kallaður saman í fyrsta sinn í sögu Íslands, svo slysalega vill til að verkefnið er það að rétta yfir einum sökudólgi, Geir H. Haarde. Opnuð hefur verið heimasíða á vegum dómsins um málið. Málið var þingfest þann sjötta júní og Geir krafðist þess þá að því yrði vísað frá dómi, Landsdómur hafnaði þeirri kröfu. Ákæran er vanræksla í starfi – „af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi“ segir í ákærunni. Vissulega kann Geir að verða fundinn sekur og það jafnvel með réttu, en í eyrum leikmanns hljómar þetta beinlínis eins og verið sé að kæra einn keppanda í kappakstri fyrir hraðakstur en láta liggja milli hluta að taka regluverk uppákomunnar til endurskoðunar, rannsaka fyrirbærið sjálft, kæra skipuleggjendur kappakstursins, þá sem lögðu brautina og framleiddu bílana og klöppuðu á hliðarlínunni, láta ógert að kæra alla hina ökumennina þar sem þeir bruna áfram eftir brautinni eins og ekkert hafi í skorist.

Þetta ber öll ummerki þess að fundinn hafi verið blóraböggull í óðagoti.
Geir H. Haarde hefur brugðið á það ráð að sífra, það er ekki trúverðugt, satt að segja andskotans væl. Á það eru PC-páfar vinstrisins raunar duglegir að benda. Mér leiðist að hlusta á væl. Passíukórinn í kringum Geir fer þvert í mig, ég skrái mig á enga stuðningslista. En úr því að svo hrapalega vildi til að niðurstaða Alþingis varð sú að aðeins bæri að kæra einn þykir mér einsýnt að þetta sé það sem í vændum er, sífr og sjálfsmeðaumkun á alla kanta út í eitt. Sannleikurinn mun ekki koma fram og réttlætinu ekki verða fullnægt, ekki einu sinni í skötulíki, ekki einu sinni táknrænt: við blasir einhvers konar trúðsleikur um samlíðan og meðaumkun og passíu og ofsækjendur og fórnarlömb og einstæðinga og dæmendur í erfiðri aðstöðu og flóttalegt Alþingi. Tilfellið er að söguskýringin sem verið er að búa til fyrir tilstilli reglna dómskerfisins og atbeina Alþingis er beinlínis fáránleg. Það er í raun verið að segja okkur áheyrendum að við séum trúgjörn fífl. Því einungis trúgjörn fífl trúa því að Geir H. Haarde beri einn sökina á þessu hruni sem haldið var hér um daginn, íslenskt réttarkerfi virðist halda að við séum fábjánar, því hver annar en fábjáni trúir og sættir sig við þá skýringu á flóknum samfélagslegum uppákomum að brytinn hafi gert það?

Hið eina rétta sem Landsdómur getur hafst að í þeirri furðulegu aðstöðu sem þingið hefur komið honum í er að hlífa landsmönnum við frekari móðgunum við vitsmuni þjóðarinnar, vísa málinu frá, stokka spilin, leita annarra leiða og byrja með einhverjum hætti upp á nýtt. Því það er þreytandi að hlusta á sjálfsvorkunn annarra.

Athygli án kærleika

2011-09-10T04:38:00.000-07:00

Zombieljóðin með leikhópnum Mindgroup í Borgarleikhúsinu er það sem leikhús á að vera að gera. Raunar ætti leikhús ekki að gera neitt annað en þetta og það ætti að vera algerlega sjálfsagt mál. Zombieljóðin er röð mónólóga um og úr samtímanum, fluttum af uppvakningum. Ég segi ekki meir, fólk ætti tvímælalaust að skella sér og fyrir mitt leyti hef ég hugsað um verkið í textanum sem ég var fenginn til að skrifa í leikskrána. Einn af mónólógunum þykir mér hitta óvenjuvel í mark þegar hugsað er um Facebook. Hallur Ingólfsson lýsir því hvers vegna hann - eða persónan sem hann leikur - sé ekki á Facebook. Ræðan er hrokalaus, einlæg og án predikunartóns, án fordæmingar, fólk getur jú valið um að vera á félagsmiðli eða ekki og reynt að skilja það fyrir sjálfu sér eins og best lukkast; í ræðunni kemur fyrir einhver besta setning stykkisins þegar hann reynir að útskýra hvað það sé sem á í vandræðum með við félagsmiðla: Að sýna annarri manneskju athygli er kærleiksrík gjörð, sést það ekki best með ungabörn, maður nærir þau með kærleiksríkri athygli. En zombie Halls sér bara ekki kærleikann á Facebook. Það er "athygli án kærleika", segir hann. Ég get ekki lýst veröld læksins betur.

Snack Attack

2011-09-09T05:37:00.000-07:00

Ég sé að hér á þessum stað að í síðustu fornöld, hér að neðan, hef ég skáldað upp dvöl í Istanbul sem engin var nema í bókum.

Ég sé líka að ég hef ritað hér eitthvað um glæpasögur og er ekki alveg sammála sjálfum mér þar.

Óbeitin á glæpasögum sem lúrir í mörgu hugskotinu (eða nei, ekki svo mörgu, aðallega hjá stöku rithöfundum og stöku fræðafólki) á sér ástæðu. Rétt eins og gyðingahatur á sér ástæðu. Eða nei annars. Ekki það. Gyðingahatur á sér þá ástæðu að þú ert nasisti. Hvað sem því líður er staðreyndin einfaldlega sú að út í heiminn er dælt, án afláts, gríðarlegu magni af glæpasögum og ekki bara af glæpasögum heldur lélegum glæpasögum. Einnig koma út góðar glæpasögur en magn hinna lélegu er óskaplegt.

Þannig fer víðmenntað fólk að segja upphátt (íslenskt samfélag er eins og bergmálshellir, orð falla og þau bergmála út um allt) að það lesi talsvert af glæpasögum, já, fólk segist lesa heilmmikið af þeim, eins og til að forðast að virka fordómafullt, líkt og til að færa PC-guðinum skyldubundna fórn, en þar með sé ekki sagan öll. Fólk segist lesa mikið af þessu dóti en það sé nú alltaf gott að gæða sér á bókmenntum inn á milli.

Hættan við þetta er ekki bara sú að fólk sjái ekki lengur nokkurn einasta mun á alvöru skáldsögu og drasli og ekki aðeins sú að draslið hirði alla lesendur frá hinu ekta heldur er þessi algenga lýsing á lesháttum sjálfsafhjúpandi.

Þetta er eins og að lýsa því að maður úði í sig snakki í mánuð en fái sér svo einn mola af belgísku konfekti. Þetta er eins og að lýsa því að maður þambi kók dagana langa en fái sér svo einn sopa af fjörutíu ára koníaki.

Hverskonar lesháttur er það?

Hvernig bragðast konfektið og koníakið undir þessum kringumstæðum? Hvernig er alvöru skáldsaga í augum þess sem aðeins les drasl? Hætt er við að hún líti út eins drasl sem er ekki alveg í lagi með. Þetta er ágætt en samt er eins og það sé eitthvað þarna sem gerir þetta ... öðruvísi en ég á að venjast.

Fyrir þann sem aðeins borðar snakk líkist allt snakki, hann fær sér einn mola af alvöru og heldur áfram að graðga í sig snakki, troða því í andlitið á sér svo vellur út um munnvikin, og konfektmolinn tekur bragð af snakkinu og koníakið er ágætt til að hreinsa munnholið.

Sjálfur hef ég dottið í að undanförnu að lesa Andrés önd í miklu magni en var að byrja á 2066 eftir Roberto Bolaño og myndi lýsa upphafinu sem stórfenglegu ef mér þætti ekki umfjöllun um þennan höfund einkennast af mærð sem er eins og allir vita andstæða við allt ekta. Mikið var ég samt feginn ...

Þetta var nú stórfenglegur konfektmoli, segir snakkunnandinn. Honum finnst hann með konfektáti sínu hafa hneigt sig eins og vera ber gagnvart gúrmetinu, súrmetinu og sálusorgurum þess, hinum góðu lesendum (eins og lestur sé einhver iðngrein og við séum ekki meira og minna öll sömu fábjánarnir) og hann opnar næsta snakkpoka, sljór á svip.

Líkt og allt lúti eina og sama lögmálinu, lögmáli markaðarins, líkt og maðurinn hafi sætt sig við að vera einskær neytandi, breyta í hagfræðijöfnu,

Þess vegna eru gefnar út skáldsögur sem ekki lúta lögmálum markaðarins, þær eru eins og konfektmoli í snakkfjalli: Gegna ákveðnu neysluhlutverki. Þær eru listræn alibía fyrir allt heila kerfið gagnvart löggæsluliðum heilsueflingar eða gúrmethyggju: Við erum nú ekki bara að möndla með snakk. Sjáðu hér neðst í haugnum, koníak og konfekt.

Sannarlega sér sá sem misst hefur hæfileikann til að greina rusl frá alvöru engan mun á alvöru og nýrri alvöru. Það er að segja: Sá sem borðar mestmegnis snakk missir aldeilis af því þegar eitthvað nýtt kemur fram í sögu konfektsins, í sögu koníaksins, þegar einhver brýtur blað í þróun þessara fyrirbæra.

Nú fer þetta líkingamál að verða ærið tæpt en ég er að reyna að segja þetta: Nýsköpun í bókmenntum fer að verða óhugsandi. Það er að segja óhugsandi sem útbreiddur, almennt viðurkenndur sögulegur viðburður. Það er ekki víst að snakkmennið átti sig á því þegar reynt er að búa til nýtt konfekt með blöndun við eðilseiginleika snakksins, honum er allt eins. Á endanum þolir hann ekki einu sinni nýja bragðtegund af snakki.

Mér eru minnisstæð orð sem góður lesandi hafði við mig um nýja glæpasögu: Þetta væri bara eins og Arnaldur, bara heldur betur skrifað. Það fór sem sé í taugarnar á manninum að skrifaðar væru góðar glæpasögur, honum þótti verra að þær væru betri.

Þetta er ekki þróun glæpasögunnar. Glæpasagan hefur alla möguleika á að vera góður skáldskapur. Þetta er þróun markaðshyggjunnar. Markaðshyggja er ekki bara það að vilja selja sem mest og græða peninga (grunngildi allra fyrirtækja er einfaldlega þetta, að græða peninga, allt annað er fyrirsláttur). Markaðshyggja er löngu hætt að vera trú (vefengjanleg sem slík) og orðin eitthvað í ætt við raunhyggjulega staðreynd.

Markaðshyggjan er hætt að líta á konfektið sem sína sönnu köllun og snakkið sem óhjákvæmilega aukagetu, nú er snakkið tilgangurinn og konfektið, ja, það má missa sín ef listrænnar alibíu er ekki þörf.

Gildi bóka er sölutölur, fólk er hætt að skammast sín fyrir að segja þetta (rétt eins og Morgunblaðið þegar það varpaði grímu víðsýninnar sem fólst í því að hafa Lesbók með ólíkum viðhorfum innanborðs). Raungildi er ágætis brandari sem þarf að segja endrum og sinnum fyrir siðasakir en skiptagildið er reglan og reglan er heilög.

Markaðshyggjan er ekki bara göfgun græðginnar heldur felur hún í sér mannhatur: Það má ekki rétta fólki neitt sem er öðruvísi í laginu en skrílmennskan innra með því, þá fer allt í kaldakol. Þess vegna vill markaðshyggjan ekki bara glæpasögur heldur einkum og sér í lagi vondar glæpasögur. Lesandann má nefnilega ekki ofmeta. Honum má ekki treysta. Það er höfuðsynd. Hann á að fá sitt snakk, það á að vera vont á bragðið og engu skiptir þótt það sé óhollt, og ef varan er ekki snakk þegar hún berst í hús þarf að vinna í henni af markaðsfræðingum til að gera hana að snakki. Konfektið fær að fljóta með í takmörkuðu magni: Oft átta líka konfektgerðarmenn sig því með tímanum á að það borgar sig að búa til snakk og þeir taka að veita ríflegan listrænan afslátt, sverja af sér allt snobb og einnig alla markaðshyggju og framleiða einskonar konfektlíki, eitthvað sem líkist hátimbruðum bókmenntum er er í raun einskær vella.

Glæpasagan þarf hvorki að vera betri né verri en aðrar greinar í þessu tilliti, að því leyti er ég sammála sjálfum mér afturábak. Hún er ósköp einfaldlega einn möguleiki af mörgum til tjáningar þar sem allir möguleikar sækja í sama brunn.

Þannig er samtíminn orðinn, einhvers konar markaðshyggjuklístur sem höfundar sitja fastir í eins og deyjandi vespur í gildru. Þeir reyna eftir megni að hreinsa verk sín af flókinni hugsun, brotum gegn Vana, hvað þá gagnrýni á markaðshyggjuna, til þess að lifa af. Þeir reyna, sumir allavega, eftir megni að koma á óvart, finna nýja vinkla, það er til fólk sem hægt er að rökræða við, þolir viðnám og spriklar kröftuglega, andæfir, en eftir sem áður ríkir í klístrinu andrúmsloft skinhelgi: Þú skalt ekki voga þér að setja út á hið heilaga klístur sem er okkar lífsmagn og aflgjafi og láttu þér ekki detta í hug að brjóta gegn lögmálum þess.

Amazon

2011-09-08T11:13:00.000-07:00

Saga flugsins og saga nasismans tengjast órjúfanlegum böndum. Til þess þarf ekki nema einn mann, Lindbergh, sem í dagbókum sínum viðrar hugmyndir um flugið og hvíta kynstofninn.

Roscoe Holcomb spilar á banjó fyrir tíma útvarpsins, tækisins sem sagði fólki hvernig ætti að spila á banjó með þeim afleiðingum að allir spiluðu eins, líkt og hætt er við að gerist í öllum listgreinum þegar tengsl aukast, hlutirnir þynnast út.

Stubbarnir eru kontemporarí masterpís, furðulegt og undursamlegt menningarfyrirbæri sem verðskuldar túlkun og greiningu.

Mikligarður

2011-02-01T05:00:00.000-08:00

Hljómsveitin Mikligarður spilar (líklega) í Norræna húsinu 11. febrúar næstkomandi við opnun hreint mergjaðrar ljósmyndasýningaraðar.

Fjandans röfl er þetta annars hér. Ek hef annað að gera. Skrifa bók, annast ungabarn. Sláum þessa eftirsókn eftir vindi af í bili.

Íslenskt forystufé

2011-01-28T07:17:00.000-08:00

Íslenska forystuféð er frátt á fæti, ratvíst, fráneygt og þrautgott á raunastund.

Íslenska forystuféð er gáfaðra en annað fé.

Íslenska forystuféð er séríslenskt, hvergi annars staðar í víðri veröld er til forystufé.

Íslenska forystuuféð er harðgert, brögðótt og útsjónarsamt, það situr á Alþingi og í skilanefndum bankanna og drekkur sykurskert kók.

Íslenska forystuféð byrjar ferilinn í Morfís, þar kveður við þess einkennandi lífsins Meee. Íslenska forystuféð þrífst og dafnar í ungliðahreyfingum flokkanna og þar öðlast það félagsþroska. Þá fer íslenska forystuféð í háskólapólitíkina. Síðan gerist það aðstoðarmaður ráðherra. Svo einhendir það sér í klækina og borðar kleinuhringi með osti.

Íslenska forystuféð situr í nefndum og stjórnum fyrirtækja, það vílar ekki fyrir sér að brjóta boð og siðgæðisbönn til að koma sínu fram og gerir ætíð það sem gera þarf og gengur lengra án þess að hika eins og minni ær og meðalsauðir gera. Það er orðhvatt og hvassyrt, hnyttið og meinlegt á stundum og hlær þá eins og halaklippt hross. Íslenska forystuféð víkur ekki frá jötunni þegar það er einu sinni komið í hana. Ekkert getur stuggað forystusauði frá jötu, hvorki þrumur né eldingar né færustu smalar.

Í réttunum er íslenska forystuféð einrátt og án áfrýjunar.

Gott er að rækta íslenskt forystufé yfir aldir því forystuhæfileikarnir ganga í erfðir eins og allt annað.

Íslenska forystuféð er hálsstutt með beittar tennur og hringir í frænda sinn og verður stundum reitt, svo ævareitt, og fær þá jafnan öllu sínu framgengt með harðfylgi og háværu lífsins meee. Enginn vill verða fyrir barðinu á reiðri kind.

Íslenska forystuféð er veðurglöggt og getur spáð fyrir um óveður og hamfarir og ráðlagt um meðhöndlun og ávöxtun sparifjár.

Íslenska forystuféð verndar hópinn gegn rándýrum.

Það er þokkafullt og greindarlegt til augnanna. Skynsamt er það og ráðagott, klækjótt, hugrakkt, útsjónarsamt og fylgið sér. Það er einstakt.

Íslenska forystuféð stjórnar öllu og hefur gert frá örófi alda.

Verndum íslenska forystuféð, við eigum ekkert annað.

Kommúnisminn

2011-01-27T06:41:00.001-08:00

Af skrifum Jóns Ólafssonar (hér og hér) verður ekki annað ráðið en að hugmyndir Þórs Whitehead um hernaðarlega þjálfun íslenskra kommúnista í Sovétríkjunum séu hreint fráleitar. Óskhyggja. Dogmatísk-þráhyggjukenndir órar, er raunar næst að halda. Meðferð hans á heimildum virðist ekki standast lágmarkskröfur.

Og ekki einu sinni öll kurl komin til grafar enn.

Edik og rósir

2011-01-26T06:47:00.000-08:00

Joaquín Sabina er vaxandi listamaður. Nánar tiltekið gerði hann ekkert fyrir fimmtugt sem ég tengi fyrir mína parta hið minnsta við. Þá gerðist eitthvað. 19 dagar og 500 nætur er ansi góður diskur. Eitthvað hafði gerst. Kannski drakk hann of mikið af tréspíra til að hægt væri að snúa til baka, éta krít og endurheimta fyrri silkirödd sem nú var orðin demónsk. Tragísk. Kannski tapaði hann sálarrónni fyrir kókaíni. Kannski sat hann í Madíd og leiddist. Þessir kantátorar. Ágætt orð reyndar, cantautor. Sabina er kantátor, syngjandi höfundur, með láði. Það er komin út diskur eftir hann sem ég hef misst af, hann heitir Vinagre y rosas, Edik og rósir, hann má heyra í heild sinni hér, ólöglega að vísu. Sabina er runninn saman við spænsku þjóðarsálina með sinni lifuðu lífspeki. Maðurinn er enda skáld.

Violetas para Violeta hljómar vel. Auðvitað er ort til Violetu Parra.

Stjórnlagaþingskjörið

2011-01-26T01:50:00.000-08:00

Úrskurður Norðanáttarinnar: Í rauninni er þetta fínt. Lýðræði er nefnilega ekki sjálfsagt, quod erat demonstrandum. Lýðræði er ekki hér, quod erat demonstrandum. Ýmislegt spilar inn í virkni lýðræðis. Svo sem dómskerfið. Svo sem auðvitað hagsmunasamtök hingað og þangað. Margar aðferðir eru til við lýðræðislegar kosningar. Vegurinn til lýðræðis er langur og strangur. Lýðræði kostar meira að segja peninga. Við kjósum bara aftur.

Migið á Borges

2011-01-25T08:19:00.000-08:00

Eduardo Labarca segist vonast til að fjölskylda Borgesar taki þessu af borgesískum húmor. Semsé bókarkápu Labarca þar sem hann sést míga á gröf Borgesar. Í hyllingarskyni við skáldið og fordæmingarskyni við manninn og stjórnmál hans, að sögn.

Hvað er svona fyndið við þetta? Myndi Labarca taka því af stóísku skopskyni ef maður kveikti í húsinu hans í listrænum tilgangi?

Hahaha, en skemmtilegt. Athyglisverð listræn yfirlýsing.

Hér er fjallað um þetta.

Þetta var ekki einu sinni hland heldur vatn í falinni flösku. Og virkar sem athyglisbrella, virkar vegna heltekningar okkar af gröfum og af hlandi. Og hugsanlega vegna þess dogma að verða að kunna að taka gríni.

Annars veit ég það ekki.

Vald spillir, heimspekin afvegaleiðir

2011-01-24T16:55:00.001-08:00

Heimspekingar, það er alltof mikið til af þeim. Gullregla heimspekinga er einföld: Tortryggðu öll sjálfsögð sannindi. Gott og vel. En hvers vegna ætti maður að gera það? Sjálfsögð sannindi eru gjarnan lífspeki sem aldirnar hafa meitlað í munni fólksins. Svo sem eins og: Vandi fylgir vegsemd hverri. Hvað er tortryggilegt við það? Ekkert, það er laukrétt. Þar með er ekki sagt að ekki sé grábölvað og bagalegt að vera með öllu vegsemdarlaus. Eða: Vald spillir. Er það annað en hárrétt? Þarf að velta vöngum yfir því fram og aftur? Velta upp undantekningum og aðstæðum og tilhneigingum og enda með fordæmingu á einföldunum og alhæfingum. Vissulega má spyrja: Spillir vald í réttu hlutfalli eftir því sem það eykst? Spillir það mest á löngum tíma? Getur ógnarlítið vald spillt á stuttum tíma gersamlega og með öllu og endanlega þeim sem ekki kann að höndla það? Máske. En eftir sem áður stendur það óhaggað að vald spillir. Grundvallarregla heimspekinnar felur í sér kreddu sem breiðist út meðal fólksins. Því augljóslega verður það fljótt að sjálfsögðum sannindum að tortryggja sjálfsögð sannindi. Og ef fólk getur ekki meðtekið einföldustu sannindi, hvernig á það þá að geta skilið sannleik bókmenntanna öðruvísi en takmörkuðum skilningi?

Nákvæmni

2011-01-19T09:46:00.000-08:00

Vafalaust er til of mikið af skilgreiningum á því hvað ami eiginlega að Íslendingum (þær eiga að sjálfsögðu sameiginlegt að skilgreinandinn álítur sig sannarlega ekki haldinn því sama).

Samt sakar ekki að bæta við einni til: Það sem háir íslenskri hugsun er skortur á nákvæmni.

Þannig nær umræðan um staðgöngumæðrun aldrei að greina á milli þess sem á ensku er kallað annarsvegar "commercial surrogacy" og hinsvegar "altruistic surrogacy" (Wikipedia á ensku gerir heiðarlega tilraun til að greina þetta).

Staðgöngumæðrun er heldur ekki árennilegt orð. Maður hættir að botna í fyrirbærinu um leið og maður hefur þannig orð fyrir augunum, allt rennur út í eitt og maður tekur að forsmá dyggð nákvæmninnar og æpa. Staðganga er snöggtum skárra orð, fyrst smíða þarf nýtt, og skýrist af samhenginu. Atvinnustaðganga og góðgerðastaðganga skýra þá greinarmuninn.

Án þessa greinarmunar er ekki einu sinni hægt að hefja neina umræðu.

Safn sakleysisins

2011-01-17T09:32:00.000-08:00

Nútímabókmenntir eru þjóðarbókmenntir, að einhverju leyti og til góðs eða ills, hversu óþjóðlegar eða yfirþjóðlegar sem þær annars vilja vera.

Tyrkir eru þjóð. Hún telur rúmar 77,8 milljónir. Þjóðtrú er engin, ekki samkvæmt stjórnarskrá. Meginþorri þjóðarinnar er Íslamstrúar. Vinsælasti höfundur þjóðarinnar er Orhan Pamuk - en 70% þjóðarinnar les þó aldrei bók. Og drjúgur hluti þessarar sömu þjóðar hatast við Pamuk af trúarástæðum og hugmyndafræðilegum ástæðum þar sem hann er óþjóðlegur í sínum þjóðleika og hefur sett blett á þjóðarímyndina með því að nota sér tjáningarfrelsi sitt til að fordæma fjöldamorð.

Byrja ég að rægja Tyrkland með bernsku sinni og leigusölum. Ákveðin orðræða gengur út á öðrun fordóma. Aðrir - þetta orð, aðrir - eru haldnir fordómum gagnvart Íslam og óttast yfirvofandi innrás þess í Vesturlönd, innrás að innan. Þetta er grimmileg einföldun sem getur af sér ótal boðandi pistla þar sem lesendum er sagt að láta af fordómum sínum og verða eins og höfundurinn. Hefur einhver einhverju sinni látið af rasisma vegna þannig pistils? Ég held ekki. Í raun sannfærir enginn neinn um neitt, allra síst með offorsi. Fólk bara hristir höfuðið og fær kjánahroll (kjánahrollurinn: rök samtímamannsins). Fordómar eru ekki einfalt fyrirbæri. Er það ekki merkilegt hve fáir játa á sig fordóma þótt þeir sjái þá skýrt hjá öðrum? Enginn hefur fordóma þótt margir fordæmi fordóma. Af hverju stafa fordómar gegn Íslamstrúarfólki? Uggurinn sá er af svipaðri rót og ótti við útlendinga yfirleitt: Þeir taka af okkur vinnuna. Eða með öðrum orðum: Einhver annar hefur eitthvað, ég hef ekki þetta eitthvað, það merkir að þessi annar hefur tekið það af mér. Hver hugsar þetta ekki þegar til kastanna kemur? Hinn eiginlegi sigur á fordómum er sigur á manni sjálfum, að ná að skera á þessi hugsanatengsl, að það sem einhver annar hafi sé tekið frá mér. Þeim sem ná þessu ná raunverulegri stórmennsku.

Ég hef fordóma gagnvart Tyrklandi og vinn með það, menntun er ævistarf. Í Tyrklandi búa 77,8 milljónir, meginhlutinn Íslamstrúar og drjúgur hluti rasistar (eins og ég). Þeir hafa þurft að kenna á rasisma sjálfir því þjóðin hefur flutt mikið og verið farandverkamenn í Þýskalandi jafnt sem Íran og Írak. Ekki er víst að þar með minnki rasisminn því hatur getur bara af sér meira hatur.

Sá sem ferðast verður ekki fordómalaus. Í versta falli ferðast hann til að geta staðfest fordóma sína og alltaf verður eitthvað til þess. Sá sem kemur heim er ekki reynslunni ríkari í þeirri merkingu að hann sé uppnuminn, uppljómaður. Hann getur haft neikvæða fordóma og jákvæða fordóma eftir sem áður. Það er margt gott við Tyrki. Að kaupa sér çay-te á götu er gott. Ákveðin samstaða er góð en ég ímynda mér að hún geti líka verið vond. Afstaða Tyrkja til Pamuks er líka vond. Alveg sama hvort hann er góður höfundur eða ekki og hvort hann hefði getað orðað sína gagnrýni öðruvísi. Og hún stafar af hugmyndafræði þjóðarinnar og heimskulegri kenningu um þjóðníð. Hún stafar bæði af trúarhefð og stjórnmálahefð og menningu. Um það allt ritar Pamuk ýmislegt. (Skrambi rýnir Cercas annars vel í stjórnmálasögu Spánar í bók sinni um valdaránið, svona glögg stjórnmálarýni sést aldrei á Íslandi).

Safn sakleysisins eftir Orham Pamuk fjallar um safn ýmissa muna sem ástsjúkur maður kemur sér upp um líf sitt og tilveru með stúlkunni sem hann elskar. Pamuk viðaði að sér efni í hana út um allt, tónlistarsöfnunin fór fram á youtube. Það þykir ekki merkileg heimildaiðja en svona er þetta, Nóbelshöfundar liggja á youtube. Safnið er faktískt sprottið upp úr þjóðarsögu Tyrklands.

Nútímabókmenntir eru þjóðarbókmenntir. Um Ísland má koma sér upp ýmsum fordómum þótt maður búi þar alla jafna. Í dag lagði ég lykkju á leið mína og ók um gamla herstöðvarsvæðið. Flugstöðin gamla stendur þarna ennþá. Sakleysisleg og púkó, annarleg á að líta, í furðulegri niðurníðslu, líkt og minnismerki um fallna þjóð, eins og safn um sakleysi. Mér finnst að þarna ætti að opna íslenskt þjóðarminjagripasafn.

Til atkvæða

2011-01-17T04:55:00.001-08:00

Eftir frábært starf Bjarkar og félaga blasir við að undirskriftir eru miklu fleiri en leiddu til þjóðaratkvæðagreiðslu um annað mál á dögunum og einsýnt að öll samkvæmni segir að ein slík ætti að fara fram.

Þá væri kannski ráð að láta hana fara fram með hagkvæmari hætti, á netinu, um einkabanka eða öðrum þeim hætti sem tæknin hefur fyrir allnokkru gert að möguleika sem þó hefur ekki verið nýttur.

Og einnig vegna tiltölulega dræmrar þátttöku í stjórnlagaþingskjöri.

Fram er komin kynslóð sem ekki mætir á kjörstað nema hún fái ókeypis átján tommu pizzu, frímiða í bíó, fótanudd og forgang í röðinni.

Vel að merkja

2011-01-17T03:41:00.001-08:00

Annars er Kiljan um margt prýðilegur þáttur - og Víðsjá líka.

Þótt kirkjugarðafetish geri skensið auðvitað alveg ómótstæðilegt.

Svipmyndir úr kirkjugörðum

2011-01-16T12:30:00.000-08:00

Mig langaði að gauka einhvers staðar einhverju góðu að Eiríki Erni því hann er svo góður og skemmtilegur strákur og við erum svo samstíga þessa dagana. Þó ekki væri nema tilvísun í eitthvað af því þrusufína dóti sem hann skrifar á netið þessa dagana.

Hér er fín grein.

Hver setti Kill-ið í Killjuna?

Þátturinn má víst við gagnrýni.

Eða hefur einhver eitthvað við þetta að athuga?

PS Þess má geta að sjálfur er ég systematískt hundsaður í Kiljunni og þó er ég nokkru eldri en Eiríkur. Það hefur aldrei birst ritdómur um bók eftir mig í sjónvarpi.

Litla Bretland

2011-01-15T16:47:00.000-08:00

Það er eitthvað svolítið hæft í þessu. Draumasjónvarp afturhaldsins: Hommar sem eru ekki raunverulegir hommar þótt þeir haldi það og þeir væla út í eitt og tilhæfulaust um ofsóknir, heimskar, einstæðar mæður að drepast úr frekju liggjandi á sósíalnum, feitar og ógeðfelldar konur í sífelldri megrun, fatlaðir sem eru ekkert fatlaðir og gætu alveg bjargað sér sjálfir en kjósa af leti og ómennsku að notfæra sér félagslega kerfið og nytsama sakleysingja þess, gamalmenni sípissandi á gólfið ...

Allt saman gælufraserað til andskotans.

Það er eitthvað svolítið hæft í þessu.

Atatürk

2011-01-15T06:41:00.000-08:00

Ég er orðinn leiður á að allir tala um Atatürk.

Ég er orðinn leiður á tesölunum, þeir tala líka um Atatürk.

Það verður fínt að komast í almennilegt land. Horfa á menningarþátt þar sem rýnt er í legsteinarúnir í spunkunýjum kirkjugarði, spriklandi af lífi.

Fylgjast með umræðum sem þar af skapast um kynjahlutfall. Sem er eins og allir vita alltaf róttæk og nýskapandi.

Innsýn

2011-01-14T17:25:00.000-08:00

Þetta viðtal við Fox Piven veitir örugglega betri innsýn í bandarískt samfélag í dag en allar íslensku fréttirnar samanlagðar.

Álitsgjafar

2011-01-14T11:29:00.000-08:00

Það rann upp fyrir mér á fyrstu þremur mínútum af Víðsjá í dag að þátturinn hefur komið sér upp álitsgjöfum. Áður hafði hann ekki slíka, það er að segja álitsgjafa. Nú, sennilega síðustu þrjú eða fjögur ár, hefur hann þá, það er að segja álitsgjafa. Meira að segja suma þeirra fasta pósta: Björn Þorsteinsson, Ármann Jakobsson, Einar Már, Úlfar Bragason, fleiri, þarna eru fastagestir.

Eftir þrjár mínútur varð mér ljóst að ég var sammála öllu sem Ingólfur Gíslason, einn álitsgjafa dagsins, hafði fram að færa. Og mér leist ekkert of vel á það. Af hverju er ekki einhver að tala sem er gersamlega ósammála mér? Er þetta eitthvað annað en skuggalegt skjallbandalag? Menntastéttin að rotta sig saman og vera sammála um alla skapaða hluti, Keflavíkurgangan í útvarpi (Keflavíkurgangan í merkingunni skrautsýning menntastéttarinnar á siðferðisdýrð sinni), ekkert verið að tala við neinn utanstéttar, enga verkamenn, engar frystihúsakellingar, enga járnabindingamenn, enga mógúla, enga hægrimenn, engan sem hristir upp í neinu, átakafælnin, er hún ekki orðin alger?.

Drottinn forði okkur frá því að einhver fari að vera ósammála í Víðsjá. Ósammála þýðir rangt, það þýði rugl. Og eitthvert lið, það gæti sagt eitthvað óviðeigandi.

Af hverju er þetta álitsgjafamódel svona brilljant og til eftirbreytni?

Að þessum bakþanka tjáðum er þetta ágætt stöff. Og það er hér.

Transit

2011-01-14T11:20:00.000-08:00

Hárin öll á höfði rísa.

Ég held ég þurfi transit-visa.

Kjarni málsins

2011-01-13T11:46:00.000-08:00

Eitt af heilræðum Machiavelli í Greifanum er að stjórnmálamanninum sé hollt að finna sér hentugan óvin, taka slaginn og ljóma betur í bjarma óvinarins að sigri loknum.

Stjórnmálamenn vita þetta að sjálfsögðu allir, við erum böðuð í þannig ljóma sem skín úr fjölmiðlum daglega. Fjölmiðlarnir vita það líka, allir vita það, óvinur er þægilegt og einfalt áróðurstæki. Stjórnmálamenn á tíð Machiavelli hafa varla verið svo skyni skroppnir að vita það ekki, Greifinn var lesinn af almenningi, kannski vissi almenningur ekki hvernig átti að hegða sér í klækjaheimi stjórnmálanna, hvernig uppar bera sig að.

En það er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá að hér í Istanbul er ágætt veður núna, svolítið skýjað, stillt, tíu gráður eða svo, milt, alltof mikið af fólki og of mikið af svörtum úlpum.

Glæpasögur (4)

2011-01-13T05:27:00.000-08:00

Arnaldur Indriðason. Af hverju er hann svona vinsæll? Svarið er: Ég veit það ekki. Hægt væri að ímynda sér annað svör af tveimur: 1) Arnaldur er svo vinsæll vegna þess að hann er svo góður. 2) Arnaldur er svo vinsæll vegna þess að hann er svo lélegur. Hvorugt er sannfærandi. Drjúgur hluti vinsælda skýrist með þessu móti hér: Hlutirnir eru svo vinsælir vegna þess að þeir eru svo vinsælir. (Kalt mat, utan frá séð. Fyrir þann vinsæla sjálfan væri svo líka arfaslæmt svar að hugsa sem svo að vinsældir stafi af verðleikum. Sá sem þannig hugsar er búinn að vera, oftast fyrr en síðar. Og ekki fer hann eða hún að telja sig lélegan, af því stafi vinsældirnar, svo mikið er víst. Fyrir þann óvinsæla er jafn slæmt að hugsa að skortur á vinsældum stafi af því að hann sé svo lélegur. Og ef hann telur sig of góðan til vinsælda, ja, í þá hugsun má sækja kraft en það er ekki víst að hún verði frjó til lengdar.)

Vinsældir eru ekki einfalt mál. Hending spilar stóra rullu. Hundlélegir hlutir eru vinsælir og hundlélegir hlutir óvinsælir - og öfugt. (Og síðan er eitt leyndarmál sem bókabransinn horfist ekki í augu við þar sem bókaútgáfa er rómantíseruð á alla mögulega lund af öllum mögulegum aðilum: Auglýsingar selja semsé bækur. Rétt eins og þær selja hvað annað. Hundakex, ofnahreinsi, farsíma, dítoxhótel.)

Hvað sem öðru líður er staðreyndin sú að fagurfræði Arnaldar sker sig ekki úr þorra íslenskra glæpasagna. Arnaldur er realisti. Raunsæismaður. Í því felst ákveðin sýn á veruleikann, ákveðin fagurfræði, áhersla á samfélagsmál, skilgreining á því hvað er veruleiki og hvað ekki, ákveðinn stíll, ákveðið val á umfjöllunarefnum. Ævar Örn er líka realisti, einnig Viktor Arnar, Árni Þórarinsson, Þórunn Erlu Valdimarsdóttir (gott og vel, realisti með tvisti, en flestir realistar eru með tvisti, ef ekki þristi), Stella Blómkvist, Þráinn Bertelsson, og þannig áfram línuna. Íslenskar glæpasögur eru norrænn realismi. Í það minnsta er það langsamlega algengast. Aðeins Óttar Marteinn skrifar bandarískan Dan Brown stíl. Stefán Máni og Steinar Bragi, tja, eru þeir ekki realistar líka?

Glæpasagnahöfundarnir eru ekki einu realistar íslenskra bókmennta. Kristín Marja er realisti. Ágúst Borgþór er realisti. Kristín Steinsdóttir er realisti. Auður Jónsdóttir er realisti. Ég veit reyndar ekki hvort hún sjálf myndi samþykkja það en þannig er það samt: realisti er ekki smækkunarending. Hvert var ég annars kominn? Mér líst ekki á þessa yfirsýn, hún er að breytast í nafnarunu. Realismi hefur verið gangandi þráður í íslenskum bókmenntum um langa hríð, í sífelldri togstreitu við módernisma. Realisti er ekki endanlegt ástand: Guðmundur Andri Thorsson var víður samfélagslegur realisti en kúventi og er lýríker, á þetta hefur enginn bent. Hvert var ég kominn í nöfnunum? Mikael Torfason er realisti. Einnig Sigurjón Magnússon. Reyndar er hann mesti realisti Íslands í dag. Ég hef haft sérstaka ánægju af því að lesa bækurnar hans, eins og Þorgils Gjallandi hafi snúið aftur, enda hef ég, semsé, enga andúð á realisma (ég veit þó ekki með þessa nýju bók hans, kalda stríðið, Austur-Þýskaland, andskotinn hafi það. Arnaldur hafði sömu umfjöllunarefni í einni bóka sinna, þetta er ofur-realískt sögusvið).

Yrsa Sigurðardóttir er realisti, að ég held, ég hef lítið lesið eftir hana. Og játa ákveðna fordóma, mér hefur aldrei litist á textann hennar, áferðina, stílinn. Og ég set fyrir mig íslenskuvillur í viðtölum við hana (ég lýg þessu ekki, þetta er einföld staðreynd, hún segir mér langar í viðtali við Egil Helgason og maður jesúsar sig bara). Já, ég er nógu forpokaður til þess að vilja að rithöfundar hafi gott vald á íslensku. Hitt er svo allt annað mál hvort þeir kjósa að brjóta allar reglur eða meitla stílnn (annað útilokar ekki hitt). Nú er Yrsa hinsvegar komin með einslags draugasögu. Það hljómar talsvert spennandi. Og þar sem gagnrýnendur segja textann sjálfan betri en oft áður er einsýnt að hjóla í fordóma sína og lesa nýja bók Yrsu. Kannski er hún jafnvel bókin sem færrir út mörk glæpasögunnar. Annar kandídat í slíkt væri Guðrún Eva Mínvervudóttir: Síðustu tvær bækur hennar eru á mörkum glæpasögu, líkamshryllingur með fantasíuofboði, föflu, fléttu, lausn, kaþarsis.

En semsé. Það sem ég vildi þó sagt hafa: Vinsælustu bókmenntir Íslands í dag eru, de facto, raunsæisbókmenntir.

Glæpasögur (3)

2011-01-12T06:17:00.000-08:00

Einu sinni, líklega eru tuttugu ár síðan, var haft á orði, já, það var talsvert vinsælt að hafa það á orði, það var semsé haft á orði að skilin milli hámenningar og lágmenningar hefðu þurrkast út. Orðið höfðu sögulegar sættir milli hámenningar og lágmenningar. Var þetta rétt? Hefur þetta breyst í óafneitanlega sögulega staðreynd síðan þá? Svo mikið er víst að á þessum tíma voru tengsl menningarítema úr ólíkum áttum ekki eins stríð og þau höfðu verið oft áður. Því augljóslega er vitleysa að lágmenning, ef slíkt er þá til sem einhlítt fyrirbæri, hefði aldrei haft neinn aðgang að hámódernískum fagurbókmenntaverkum. Slík verk eru þvert á móti oft löðrandi í lágmenningu. Stundum standa þessi lágmenningarítem eins og þyrnir í augum hins súblíma í verkinu. Allt draslið sem rekur á fjörur Eliots í Eyðilandinu er ekki beinlínis til marks um batnandi heim, gott ef ekki er heimsendabragur á því, allt verður léttvægt og lítilsvert, sagan líður áfram og við erum umkringd drasli. Svo eru verk eins og Parísarleikur Cortázars sem morar allur í djassi, fróðleik um saxófónleikara og söngvara, aðskiljanlegustu vísunum, synkópum og melódíum, og ekki endilega eins strítt á milli hins háa og lága, né heldur ljóst hvað er hátt og hvað er lágt. Hinsvegar höfðu komið fram þarna á þessum tíma, þegar allir töluðu um hámenningu og lágmenningu og útþurrkuð skil, verk sem sameinuðu ýmislegt úr glæpasögu og annað úr æðri bókmenntum með vellukkuðum hætti. Þessar bækur seldust eins og heitar lummur. Það var rangt að ekkert sambærilegt hefði gerst áður. Myrkraævintýri Henry James leitar í sama brunn, Borges er jafnvígur á háklassík og glæpasögu, Bioy Casares skrifaði hið fullkomna plott í Eyju Morels (plottið sem allir vinsælustu sjónvarpsþættir dagsins í dag leita í og leyna ekki hvaðan uppruninn kemur því þessi bók er alltaf að birtast á náttborðum, til dæmis í eyjuþáttunum Lost sem um síðir klúðruðu þó sínu plotti, ef ég man rétt, galdurinn er ekki að búa til rugl heldur láta það meika fullkominn sens þegar upp er staðið), frumkvöðlarnir sjálfir, Poe, Doyle, voru fagurkerar, rómantíska gotneskan, svag fyrir þjóðsagnaminnum, er einn af rauðu þráðunum í gegnum alla tuttugustu öldina, Þorsteinn frá Hamri teflir í skáldsögum sínum einhverri vitleysu úr samtímanum, vörumerkjum jafnvel, í sífellu gegn þjóðsögulegum goðsöguheimum, og Búlgakov, segðu, hvað er Meistarinn og Margaríta annað en spennuþrungið ævintýri sem sækir jafnt hátt í brunninn og lágt upp til skýjanna.

Hvað var þá á seyði sem réttlætti þessa kenningu? Jú, það voru skáldsögur eins og Umberto Eco skrifaði. Margir fleiri leituðu á sömu slóðir. Thor Vilhjálmsson, takið eftir því, einn helsti módernisti Íslands, skrifaði allavega tvær þannig bækur, önnur þeirra varð gríðarvinsæl. Semsé: Thor Vilhjálmsson hóf íslensku glæpasöguna, á öfugum enda. Náttvíg er vanmetin saga. Eco fór á talsvert aðrar slóðir síðan og oft betri, Thor fór á söguslóðir og það er varla goðgá að halda því fram að þessi kokteill, fagurbókmenntaglæpasagan, hafi þynnst allverulega. Dan Brown er kannski góður í því sem hann gerir, að skrifa flettu (ekki með é-i), en hann skrifar ekki góðar bækur að öðru leyti. Heil bylgja bóka sem sækir í sögulegan brunn og esóterík hefur vakið andúð margra og ekki endilega að ástæðulausu. Hitt er verra að formæla Eco harkalega og hafa ekkert lesið eftir manninn. En staðan er semsé sú að þessar sögulegu sættir hámenningar og lágmenningar eru ekki lengur staðreynd. Bókmenntafólk hefur tilhneigingu til að fordæma glæpaskóginn og glæpasagnafólk ekki síður tilhneigingu til að hatast við súblím bókmenntir. Sambandið er semsé aftur orðið nokkuð strítt.

Sem er ekki endilega slæm eða ófrjó staða.

Glæpasögur (2)

2011-01-11T14:57:00.000-08:00

Menntamaðurinn dýfði Ritz-kexinu ofan í rauðvínið, beit svo brakaði í öllum draumnum, saup á og svalg í botn þennan kaleik úr pappa, martraðir kröfsuðu í veggina í huganum, Séð & heyrt lá á borðinu, í hverju orði, hinsta var hins íslenska brageyra, tvö sverð sáust á lofti og tunglið óð í skýjum. Hann vaknaði, klæddi sig hljóðlaust og hélt út í myrkrið, gekk niður í bæ til að garfa í bókabúðum. Tunglið óð í skýjum, í trjánum merluðu ljóðlínur um möskva og næturnet og veiðifang jarðar, trjáristur himinsins, ölvaða árstíð, líkamslínur og æðakerfi stórborgar. Þegar hann kom að bókabúðinni reyndist hún afgirt með gulum lögregluborðum: Glæpafaraldur, sögðu skiltin. Þar fór það, hugsaði menntamaðurinn. Þeir hafa endanlega breytt bókabúðinni í morðvettvang, konseptvætt hana til helvítis, konseptmeistararnir. En hver er hinn myrti? Hver er fórnarlambið í raun og veru? Inn í bókabúðina færi menntamaðurinn, jafnvel þótt ekkert fyndist með lífsmarki nema minjagripir. Hann fór inn, hann leitaði uppi erlendu deildina, hann tók upp bók og handfjatlaði, Óra einföruls göngumanns eftir Jean-Jacques Rousseau, hann opnaði bókina af áfergju, þvílikur léttir, þvílík svölun. Hann fletti. Já. Nokkur orð, hugsvölun. Hversu ríkari er ekki bóklesturinn netvafrinu að öllu leyti, göfugri, átentískari, tærari, meira auðgandi. Bara ef netið væri ekki til, hugsaði menntamaðurinn, að það færi ekki stökkvandi út undan sér í allar áttir. Já, sitthvað fleira en netið mætti vera ekki til á þessum morðvettvangi nútíma menningar. Hvar hafa dagar lífs þíns? Ó, var það ekki ólíkt meira lífs í fjarlægri fortíð? Hvenær kom hún á vettvang, þessi samtímasósa? Ó, léttara væri að hann hefði aldrei litið augum helftina af þeirri menningu sem bjó hann til: Tinna, Ástrík, James Bond, Bítlana, Enid Blyton, Alistair MacLean, John Travolta, Tom Waits, Lady Gaga ... Hann bandaði hendinni í átt að samtímanum eins og hann lagði sig. Rusl! sagði hann í huganum. Þvílík nautn að mega segja þetta orð. Rusl! sagði hann. Rusl!!! Og að þessi fræði sem hann þefaði af hefðu ekki verið svona galopin í allar áttir svo seytlaði inn sorinn um allar glufur þar til strúktúralistarnir eða póstarnir eða hvað þeir allir hétu voru orðnir svo sósaðir að þeir tóku til við að sýna fram á með hryssingslegum bravúr að það væri enginn munur á góðu og vondu. Ó, að hann hefði aldrei lesið það sem hann hafði lesið. Ó, að hann væri bara einhver annar en hann var, ósnortin alþýða, tær leitandi í nóttinni, hreint ljós, haldið óslökkvandi fegurðarþorsta, og hann ákvað með sjálfum sér að hann hefði aldrei lesið neitt sem lítur menningu heildstæðum augum eða haft minnsta hugboð um slíkt, að hann gæti gubbað því út úr sér eins og mat, kastað upp háskólapölpinu eins og það lagði sig svo það gleymdist (meltingarvegurinn er minnislaus), ælt lágkúrudekrinu, afneitað sjálfum sér, tyftað sig, framkvæmt á sér lóbótómíu á staðnum, hviss, hreinsað sig upp með andlegu dítoxi þar til allt væri komið í hólfin sín og kvíarnar sínar og sæti þar kyrrt og sátt í stað þess að ólmast án afláts. Tunglið óð í skýjum.

Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum glatað?

Hvar hafa dagar lafs þans lat sanam glatað?

Hva haha dalalama mar?

Hva´arta?

Glæpasögur (1)

2011-01-11T08:16:00.000-08:00

Maður ætti líklega að leggja þetta niður fyrir sér. Aftur. Glæpasögur: eru þær plága eða blessun? Bráðsmitandi og stórhættulegur holdsveikifaraldur eða hógvær og indæll arnaldur? Getur maður valið um tvennt: Staðalmyndir og klisjur glæpasögunnar eða uppskrúfaða listræna tilgerð fagurbókmenntanna? Gallinn er sá að þurfa að taka sér stöðu um leið, segja sem svo: Ég er einn af þeim. Eða þeim. Eða hinum. Eða þeim. Einn af þessum listrænu höfundum eða einn af þessum glæpasagnahöfundum.

Þetta er svo miklu meira en bara glæpasaga, sagði einn glæpahöfundanna í viðtali fyrir jólin. Þetta segir sína sögu. Ekki myndi sonnettuskáld segja sitt dót vera miklu meira en bara sonnettur. Minn eigin smákrimmi er reyndar svo miklu minna en bara glæpasaga, eins og gefur að skilja (vel á minnst, hér getur að líta þennan líka fína smádóm um smákrimma). Öfugt við alla höfundana sem þau Páll og Kolbrún ráðleggja um seinan að stytta bókina um 300 síður þarf ég á engu slíku að halda, mín er í kjörlengd, enda stytti ég hana einmitt um 300 síður með ærinni fyrirhöfn.

Fréttaritari minn í Danmörku segir mér að þar sé nákvæmlega það sama uppi á teningnum: Sprenging í glæpasögum á síðustu árum (ég veit, sprenging í glæpasögum). Þetta fer í taugarnar á sumum fagurbókmenntahöfundum, og nei, ég hyggst ekki andmæla þeim með neinum skotgrafarhernaði, ég er nefnilega ekki einn af þeim, ekki einn af neinum (reyndar er ég einn af gagnrýnendunum sem tókum glæpasögunni vel á sínum tíma, svei mér). Það getur vel verið að glæpasögur hafi lengst á undanförnum árum. Það sem gerist hinsvegar markvert þegar frá líður í sprengingu eins og þessari er að fram koma glæpasögur sem víkka út bókmenntagreinina. Fram koma paródíur, til að mynda. Fyrsta glæpasaga Óttars M. Norðfjörð ber menjar þess strax á fyrstu síðunum að hafa verið skrifuð sem skopstæling á Dan Brown og hefði sjálfsagt orðið það ef eitthvað hefði ekki fengið höfundinn til að skipta um skoðun og snúa sér að alvöru málsins. Nú hef ég reyndar ekki lesið hana til enda, ef marka má gagnrýni missi ég ekki mikils í. Hreinræktaðri skopstælingu er að finna í skáldsögu Steinars Braga, Hið stórfenglega leyndarmál heimsins. Satt að segja þótti mér sú háðsfærsla ekki rista djúpt né ná langt, bókin geldur fyrir aðþrengdar stellingar sínar, augljósa óbeit á forminu. Vísvitaður þýðingarbragur textans gerir eitthvað fyrir textann sjálfan en verður þreytandi aflestrar. Má ég þá biðja um glæpasögur Eduardo Mendoza ef paródían þarf að vera með á annað borð, þær bækur eru afslappaðar og samt fyndnar, vinna ekki gegn forminu heldur með það (en ekki endilega alfarið með því). Þar að auki eru þær fyndnar, sem er ekki verra þegar um paródíur er að ræða, enda skrifaðar í öðru umhverfi þar sem glæpasagnahefð er auðug og gömul. (Konur var síðan miklu sáttari bók innan síns ramma, hún á sér ýmsar hliðstæður og fyrirrennara, plottið og pælingin eru til dæmis nauðalík skáldsögunni Clara y la penumbra eftir José Carlos Somoza (2001), hún hefur komið út á ensku undir heitinu The Art of Murder). En Íslenska glæpaparódían nær ekki þessu afskappaða ástandi, það er alltaf einhver klemma. Hver er hún? Ekki endilega andúðin ein og sér á glæpasagnaforminu heldur einhverslags tvenndarhyggja. Getur maður, sagðirðu, valið um tvennt: Klisjur eða listræna tilgerð? Það virðist harla mikil nauð. Varla er nein goðgá að hugsa þá hugsun að glæpasögur séu ekki allar á sömu klisjubókina lærðar og listræn tilgerð sé ekki allsráðandi í fagurbókmenntum. Jafnvel mætti ganga lengra, ef maður þorir, ef manni býður svo við að horfa, og spyrja hvort hugsast geti að í sumum glæpasögum sé listræn tilgerð, jafnvel í bílförmum, og í sumum fagurbókmenntum hreinlega heil glás af klisjum?

Segjum bækur eins og Skipið eftir Stefán Mána, sem mér skilst að sé ein aðal bókin í Frakklandi núna. Það getur verið erfitt að henda reiður á hvenær glæpasögur víkka eða sprengja formið, ég er ekki frá því að Skipið sverji sig mjög í ætt við ákveðna grein glæpasögu, tryllingsbækur eins og Alistair MacLean reit um sína tíð við góðar undirtektir. Í Skipinu er meira gor og meiri tryllingur en í MacLean en þetta er skylt, hráslagalegar hetjur, skortur á rómantík og kynlífi, öfgakenndar aðstæður sem eru keyrðar út í sífellt meiri öfgar. Bækur MacLeans eru ófáanlegar í dag, þær eru ekki prentaðar á ensku. Um tíma var hægt að fá bækur Alistair MacNeills, dulnefni höfundar sem kláraði bækur sem MacLean hristi plott og persónur að fram úr erminni. En MacNeill eru einnig horfinn, enginn veit hvert. Stefán Máni gerir þetta líka miklu betur en MacNeill.

En íslenska glæpasagan, er hún farin að þenja út mörk sín nokkru ráði?

Kaffihúsalestur

2011-01-10T14:18:00.000-08:00

Einn helsti gallinn við þá lygasögu mína, þann spuna, uppspuna, að ég sé staddur í borginni Istanbul og sitji þar við skriftir í leigðu herbergi, grænu að lit, er leigusalinn. Raunar hef ég miklar taugar til Istanbul. Borgin hefur breyst talsvert frá því ég kom þangað síðast. En með leigusala eins og þennan myndi ég hafa áhyggjur af mér ef ég væri einhvers staðar annars staðar. Í dag hringdi hann dyrabjöllunni. Ég hleypti honum inn. Allt var eins og áður, hann sagði sögur og fór með hverfisslúður út í eitt. Það rann upp fyrir mér að hann hefur ekkert illt í huga. Margar einmana sálir eins og hann finnast um allar koppagrundir í ólíkum hlutum jarðar. Þegar hann rýndi inn um rúðuna - forvitnin hefur borið hann ofurliði. Þörfin fyrir félagsskap orðið yfirsterkari. Hann hefur einfaldlega viljað ganga úr skugga um hvort ég væri þarna inni. Hvort allt væri í lagi. Síðan hefur hann áttað sig á því að tíðar komur hans jöðruðu við ásælni og ekki viljað vera uppáþrengjandi. Við áttum gott spjall og ég fann að hann er lykill minn að þessari borg, hliðvörður. Hassan vinur minn er löngu horfinn. Leigusalinn slóst í för með mér á kaffihúsið þar sem við fengum okkur smárétti að borða.

Og aftur, nákvæmlega eins og síðast, vakti hann athygli mína á atburðarás á næstu borðum sem hefðu verið mér fullkomlega lokuð bók ef heimamaður, læs á menninguna, hefði ekki útskýrt hana fyrir mér. Það bar svo til að kona sat ein við borð. Nei, hún var ekki með blæju, hún var með skuplu. Raunar eru skuplur algengari í Istanbul en blæjur, ef konur eru þá ekki berhöfðaðar. Hún hló dátt. Barþjónninn stóð fyrir aftan barinn og hló líka. Tyrkir eru eins og börn, með einhverjum hætti. Spánverjar eru líka eins og börn að minni reynslu. Meira að segja tungumálið er barnalegt. Öll íberísku tungumálin eru barnaleg. Tyrkneska hljómar líka eins og barnamál. Skipta má þjóðum heims í tvennt: Barnaþjóðir og fullorðnar þjóðir. Íslendingar eru fullorðins þjóð. Ég segi það ekki þeim til hróss. Ástæða alls þessa kjánalega hláturs var semsé sú að konan hélt á dúkku. Það var dúkka af munki. Kuflklæddri fígúru. Uppspretta hlátursins var semsé sú að konan ýtti á höfuðið á dúkkunni sem var þannig gerð að undan kuflinum spratt þá bísperrtur líkur. Þetta þótti þeim skemmtilegt. Hún heldur þessu áfram nokkra stund og svo færir barþjónninn henni smárétti. Ég átta mig ekki á þessu. Ekki fyrr en leigusalinn benti mér á mann sem sat - einnig einn - á borði fyrir aftan mig, skælbrosandi og vinkandi. Leigusalinn sagði að maðurinn hefði pantað matinn. Hann myndi borga matinn. Hann bætti við: Then they go home and fuck.

Þremenningarnir

2011-01-10T08:49:00.000-08:00

Satt best að segja er listinn yfir það sem hægt er að gera betra við tímann sinn en að kynna sér mál þremenninganna svokölluðu ótæmandi.

Satt að segja hef ég ekki farið ofan í saumana á málefnaágreiningi þeirra við ríkisstjórnina.

En þetta virðist orðið knýjandi. Besta fólk eyðir ómældum tíma og dálksentímetrum í að hugsa um þremenningana. Þetta er ekki árennilegt efni, kremlológían hreint óskiljanleg öllum óflokksbundnum. Hver er kjarni þessa máls? Getur það verið að þau Ásmundur, Lilja og Atli séu, ja, hvernig á ég að orða það, ósammála ríkisstjórninni að sumu leyti? Getur það hugsast? Slíkt er fáheyrt og má hreinlega ekki henda. Þá þarf að eyða gríðarmiklum tíma og orku í að fjalla um það og ræða og hneykslast og fjasa og svo verður umræðan endilega að taka á einelti og skoðanakúgun í leiðinni og svo er bráðnauðsynlegt að hún þróist yfir í hávaðalæti sem yfirskyggir allt annað og snýst þegar upp er staðið um nákvæmlega ekki neitt.

Annars klofnar VG vafalaust eins og flokkar hafa gert á Íslandi ótal sinnum.

Eldhúspíanó

2011-01-10T05:56:00.000-08:00

Svaf illa og dreymdi illa. Ég átti tvö píanó. Þau þurfti að flytja til. Meðan á þeim tilfærslum stóð settist maður á koll við eldhúsborðið og byrjaði að skrifa minningargrein um mig ef svo færi að ég dræpist. Af og til leit hann upp, á mig. Ég hafði fengið sagnfræðing til að hjálpa mér með píanóin því eins og allir vita þarf sagnfræðing til að flytja píanó. Helst fleiri en einn. Einn gæti þó dugað. Maðurinn við eldhúsborðið ætlaði að hafa minningargreinina ósmekklega, rætna og andstyggilega, hann vildi miðla þeirri sýn sinni að ég væri beiskur leiðindapúki, lífs sem liðinn. Sumt bara gerir maður ekki, sagði ég við hann. Þá rifjaði hann upp fyrir mér að þetta hefði verið gert og rifjaði upp blaðagrein. Ég sagði honum að einn dómgreindarlapsus réttlætti ekki annan. Sumt bara gerir maður ekki, allavega ekki ég, þótt maður geti fyrirgefið verstu lapsusa, ef þeir eru þá lapsusar. Hinsvegar gæti ég vel hugsað mér að ganga aftur ef ég dræpist eins og hann vænti og ég myndi þá ofsækja mannhelvítið ef hann vildi endilega klára þessi ósmekklegheit sín og það við eldhúsborðið mitt. Hann dró þá fram tvær bækur sem ég hafði gefið út og tók að lesa þær í því skyni að geta ritdæmt þær. Það var öllu skárra, þótt ég sæi ekki að hann þyrfti endilega að gera þetta heima hjá mér. Raunar varð hann fremur viðkunnanlegur við þessa iðju, það er alltaf betra að vita að fólk er ekki að dedúa við að níðast á manni dauðum. Svo hélt ég áfram að bera til píanóin. Við sagnfræðingurinn áttum eitthvað vantalað hvor við annan. Það var viðkvæmt mál og varð að nálgast af nærgætni. En það fór ekki vel að hafa píanóin í eldhúsinu. Hvorugt þeirra. Annað þeirra var þó hvítt. Hvítt píanó var raunar ekki svo fráleitt í þessu eldhúsi, sem var að mestu leyti hvítt. Í rauninni var þetta eldhúspíanó. Eldhúspíanó gæti komið sér vel við matseldina. Þá hringdi síminn. Í veruleikanum. Það var Pólland. Með heldur ánægjulegri umræðuefni. Mér fannst ég ekkert hafa sofið. Þá hringdi dyrabjallan.

Bókmenntasaga

2011-01-09T10:51:00.000-08:00

Skrýtið að Dagný skuli skrifa svona slappa bókmenntasögu.

Þar fóru næstu fimmtíu árin í bókmenntakennslu menntskælinga. Ég hélt að Dagný væri á blússandi siglingu.

Það er ekkert í þessu nema klisjur.

Ekki einu sinni ég!

Blæjur

2011-01-08T06:36:00.000-08:00

Þetta er orðin kunnugleg deila. Andlitsblæjur á Vesturlöndum. Í grundvallarmynd sinni hljóðar hún svo: Femínistar og vinstrimenn (sumir, ekki allir) segja spurningu um virðingu fyrir öðrum menningarheimum að fordæma ekki blæjunotkun múslimakvenna, það verði að skoða hvert mál í samhengi, ekki af yfirgangi Vesturlandabúans, hroka, rasisma. Frjálslyndir og hægrimenn (sumir, ekki allir) eru fljótir til og saka femínistann um tvískinnung þar sem hann hafi í raun og veru enga samlíðan með kúgun kvenna í öðrum heimshlutum og styðji hana í reynd með fjölmenningarhyggju sinni; vinstrimaðurinn sé nytsamur sakleysingi, afvegaleiddur af menningarlegri afstæðishyggju, heykist á að fordæma misréttið þegar það blasir við. Þessu er svo svarað með ásökunum um rasisma.

Um leið og einn hringur hefur verið tekinn á þessari umræðu er tekinn annar.

Mikið fjandi geta skoðanir verið takmarkalaust leiðinlegar. Og þessi árátta að fletta í sífellu ofan af skoðunum annarra, þetta fjas um mótsagnir, hræsni, hagsmuni, hvatalíf annarra, þessi pólemíski belgingur, þessi dissleikur sem þykir svo óendanlega merkilegur, mikið er þetta allt saman oft fyrirsjáanlegt og heimskt.

Þeir sem alls enga skoðun hafa á þessu máli til eða frá, megna ekki að spanna sig upp í afstöðu á þann eða hinn veginn, eru sennilega komnir á eitthvert spor.

Það eru þýddar bækur eins og Snjór eftir Orhan Pamuk. Pamuk fær Nóbelsverðlaunin. Því má fagna og harma svolítið um leið, því með því að verðlauna Snjó er hluti verksins tekinn úr samhengi við heild sína til að geta stungið í samband við dægurumræðu sem er ekki svo ýkja merkileg þegar upp er staðið. Þetta er banalísering. Snjór er ekki verk um búrkunotkun í Tyrklandi. Bókin er annað og meira. En gott og vel. Að því sögðu: Það er engin betri leið til að skilja aðra menningarheima en að lesa bækur eins og Snjó. Hefð sem stýrir fólki skýrir blæjunotkun kvenna, lýkur henni upp. Könnun á þeirri hefð á sér stað í verki Pamuks. Þetta er flókið mál, ekki einhlítt.

Þetta merkir ekki að Pamuk sé fulltrúi þjóðar sinnar, sinni landkynningu að slíku marki að hann missi sjónar umhverfi sínu og sé gagnrýnislaus á þjóð sína, öðru nær. Tyrkland - og að drjúgum hluta, sérstaklega í borgum eins og Istanbul, er landið vestrænt eða sífelld togstreyta milli austurs og vesturs - er meingallað samfélag í verkum Pamuks.

Herbergiseigandinn gekk í tvígang eftir götunni. Hann leit upp.

Græni liturinn á þilinu

2011-01-07T01:50:00.000-08:00

Bláa moskan er í sjónmáli, Grand Bazaar í göngufæri, ég kann vel við græna litinn á þilinu í herberginu - sem er það stórt að það er nánast stúdíóíbúð. Rafmagnshellurnar tvær standa á borðinu við vaskinn, svartar á hvítum grunni, en ég hef ekki notað þær enn. Á hurðarhúninum er spanskgræna. Fyrir utan gluggadyrnar er svart járnhandrið. Ég gægist fram og íhuga hvort ég ætti að fela tölvuna meðan ég fer út ef einhver kæmist inn í herbergið. Hengja hana á handriðið bakvið gluggatjöldin. Það er óráð. Sultanahmet-hverfið iðar af lífi, helstil hávaðasömu. Einhvern daginn ætla ég að fara út í Büyükada, bílalausu eyjuna. Annars er þessi borg endalaus og engin leið að skoða hana á svo stuttum tíma, allra síst ef ætlunin er að hafa annað fyrir stafni. Besta bók Orhan Pamuk heitir Istanbul og fjallar um borgina. Það er nær að lesa hana aftur. Taka inn það sem fyrir ber. Neðst í götunni er kaffihús sem kann að meta. Þar er hægt að fá morgunmat sem samanstendur af ristuðu brauði og einhverju sem líkist feta-osti en er betra en allt sem það heiti ber. Ég kann sérlega vel við græna litinn á þilinu í herberginu. Í gær hljóp leigusalinn niður stigann í ofboði. Ekki verður hann sakaður um að fara hljóðlega, né að nota þagnir markvisst og skipulega í máli sínu til að ná yfirhöndinni í orðræðuvaldabaráttu. Hann hefur ekki látið sjá sig í dag.

Leigjandinn

2011-01-06T15:09:00.001-08:00

Leigusalinn ætlar að ræna mig. Að mér skuli ekki hafa dottið það í hug fyrr. Í dag hringdi hann dyrabjöllunni niðri, ég svaraði ekki. Gægðist fram af svölunum, sá í hvirfilinn á honum og svaraði ekki. Hann opnaði með lykli. Síðan birtist hann í rammanum á hurðinni hérna uppi, rammanum með litskrúðuga skyggða glerinu, skuggamynd hans í móðu frammi á gangi. Á lá í rúminu með bók og horfði beint á glerið þegar útlínur hans birtust. Í stað þess að banka eða opna með lyklinum sem hann hlýtur að hafa, einnig að herberginu, lagði hann trýnið á rúðuna og gægðist inn. Andlit hans skýrðist. Mér fannst sem hann hlyti að sjá mig. Þó gat ekki verið að hann sæi mig. Hann horfði í dágóða stund og virtist skima um herbergið. Síðan hrökk hann skyndilega til baka, eins og hann hefði komið auga á mig. Þvínæst gekk hann hratt niður tröppurnar svo marraði í fornfálegu timbrinu, fór út um útidyrnar og lokaði á eftir sér. Og þá rann upp fyrir mér að hann hygðist ræna mig. Ránið gæti verið vandkvæðum bundið en hann kynnir sér allar aðstæður fyrirfram með sífelldum heimsóknum. Ennfremur er það ekki alslæm fyrirætlan, hún er skiljanleg í ljósi efnahagsástandsins og hún er í það minnsta ekki leiðinleg eins og slúðrið í honum. Getur eitthvað annað vakið fyrir honum?

Var það Bohomil Hrabal sem hrapaði út um glugga á fimmtu hæð heimilis síns í Prag, að sögn þegar hann var að teygja sig út til að gefa dúfum á syllu? Ég hef lengi haft áhuga á dauða skálda og listamanna, tilhlýðisamari borgurum hefur þótt nóg um, ég hef beinlínis fengið ákúrur, fundið hneykslan. Á Amazon á ég pantaða enn eina bókina um það hvernig dauðdaga ber að. Hún virðist aldrei ætla að koma, hefur verið tvö ár í bið, enda er prentunin uppseld. Þeir eru ekkert að flýta sér að endurprenta. Ég ímynda mér að eftirspurnin sé ekkert alltof mikil. Það er ekki múgur og margmenni þarna úti sem hefur áhuga á því hvernig rithöfundar deyja. Herbergið sem Hundtyrkinn leigir mér er einmitt á fimmtu hæð.

Skyldulesning

2011-01-06T09:29:00.000-08:00

Meðal annarra orða: The Turn of the Screw eftir Henry James er ein af þessum bókum sem verður að lesa. Hún er á skyldulistanum. Ljúfskyld lesning. Og greinilegt að viss þráður í bókum allar götur síðan eru the return of the screw.

Að maður ætti bara eitt af þessum lestækjum. Það er þreytandi að lesa af tölvuskjá, þótt ég hafi gert og geri mikið af því. Eru þetta ekki fokdýr tæki?

Ég sá mömmu kyssa jólasvein

2011-01-06T06:53:00.001-08:00

Þessi söngur, sem er svo snilldarlega tvískiptur fyrir annars vegar skilning barnsins og hins vegar þess fullorðna, verður á vissu stigi í þroska barnsins að hreinræktaðri martraðarkviðu. Það er að segja þegar barnið hefur áttað sig á nokkrum grundvallaratriðum í borgaralegu samlífi en heldur þó enn sínum jólasveini til haga. Ljóðmælandi fer á bakvið móður sína og laumast fram til að líta á gjafirnar. Þá vill ekki betur til en að mamman er að kyssa jólasveininn. Ojbarasta. Jólasveinninn hlær að þessu, bölvaður melurinn, hefur kannski gaman að óförum föðurins. Ekki tekur betra við þegar barnið fullyrðir að pabbinn hefði hlegið með ef hann hefði horft upp á þessa ósvinnu, glyðrumóðurina standa í svæsnu framhjáhaldi með sjálfum jólasveininum. Er verið að gefa einhvern ósiðlegan þríhyrning í skyn? Hversu frjálslynt er þetta fólk eiginlega? Hafa þau eitthvert svona hippasamkomulag með sér? Já. Þetta er hreinn viðbjóður. Forsendubrestur af versta tagi.

Istanbúl, Konstantínópel, Beyoğlu

2011-01-05T08:15:00.000-08:00

Ansans kalluglan virðist ætla að vera hér alla daga eins og grár köttur. Í herberginu sem hann leigði mér. Þegar við gengum frá leigunni nefndi hann hvort hann mætti ekki reka inn nefið af og til og hafa af mér félagsskap. Ég játaði því, vissi ekki að hann yrði hér daginn á enda. Með rauða tyrkjahattinn sinn, með yfirskegg, í hvítu skyrtunni og vestinu. Óttaleg kellíng. Það verður engin skáldsaga úr þessari dvöl. Hann malar og malar, endalaust, segir einhverjar gróusögur úr hverfinu sem vekja engan áhuga með mér. Strax fyrsta kvöldið kom hann til að horfa með mér á sjónvarpið. Og svo kom hann aftur í morgun. Hefur maðurinn enga vinnu? Karlmenn haldast í hendur á götunum í Istanbúl. Það er ekki vegna þess að þeir séu hommar. Þessi hér hatar vafalaust homma. Heldur vegna þess að vináttan er í hávegum höfð. Karlmenn standa saman. Það er í og með svo þeir geti betur lagt rækt við kvennakúgunina sem er landlæg í Tyrklandi. Maður ætti að vara sig á því þegar fólk fer að standa saman. Alltaf. Fólk á hreinlega ekki að standa saman, það verður gagnrýnislaust og heimskt, missir allt perspektív. Ég hefði betur setið í Þjóðarbókhlöðunni en að standa saman með þessari kellíngu sem er karl. Meira að segja yfir sjónvarpinu malar hann endalaust, furðar sig á atburðarrásinni, hrópar upp yfir sig, segir fólki til verka, eins og barn, eins og kerling. Hann bað um að fá að koma til að geta æft sig í ensku. Þetta verður eitt endalaust enskunámskeið sem ég borga fyrir að fá að kenna. Á Íslandi standa ekki einu sinni kallarnir í verkalýðsfélögunum svona þétt saman. Þeir láta bara stjórnendur arðræna sig. Kellíngarnar, þær standa saman. Þétt saman í þeirri trú að Bernharða Alba sé ekki hér. Hús Bernhörðu Alba gæti ekki verið íslenskt samtímaverk. Í fyrra las ég fræðigrein um að Hús Bernhörðu Alba væri femínískt verk. Þannig er öllu er snúið á hvolf, leikrit Lorca fjallar um kúgun kvenna á öðrum konum, íhaldssama móður sem bannar dætrum sínum að ganga út því enginn er nógu góður fyrir þær og þær eiga að standa saman. Femínískt mæ ass. Fjandans kallinn er eins og Bernharða Alba, vomandi yfir mér endalaust í húsinu sínu. Útsýnið yfir þrönga götuna er inspíerandi. Hér gæti ég skrifað skáldsögu á hálfum mánuði. Ef ekki væri fyrir hann. Hvar er Hassan, vinur minn? Hvar er TF-Rán? Hvar eru sporhundarnir? Hvar er hjálparsveit skáta? Ég er viss um að ég gæti haft uppi á heimilisfangi Hassans með því að leita í símaskránni. Það tæki mig ekki nema tvær og hálfa eilífð. Hér heitir annar hver maður Hassan. Hvar er Halim Al? Rekur hann ekki kjötbúð hér einhvers staðar? Hann væri skárri félagsskapur. Tunglið er ekki í laginu eins og það á að sér að vera. Myrkrið er hægt og bítandi, seigfljótandi. Ef leigusalinn hefði net heima hjá sér væri hann netdólgur. Hann öfundar mig af netinu þótt hann eigi það sjálfur. Má ég komast á netið? segir hann. Hvílíkur dólgur. Í flugvél væri hann flugdólgur. Á ísmeygilegan hátt með lúmskum niðurlægingum. Han myndi slengja fram óljósum hrósyrðum og skjalli, verða svo hugsi á svip, draga seiminn og bæta svo við: Og þó ...? Hann myndi gera sér upp sárindi ef ég svaraði fullum hálsi. Allt svo að veröldin snúist meira um slúðurmál hans og hugðarefni. Það væri ekki hægt að henda honum úr flugvél, hún væri svo hátt uppi og hann vafalaust lífið og sálin í veislunni. Borgin er eins og grafhýsi, iðandi af lífi. Sporvagnarnir ganga mannlausir eins og þeir séu á hælum einhvers. Allir eru læstir inni í herbergjunum sínum. Fólk er að gera hitt eða slúðra, kannski hvort tveggja í senn. Konurnar ganga um svartklæddar í rauðu, þær fara á markaðinn og kaupa appelsínur, kaupa banana, prútta við tesalana, kallarnir eru á kaffihúsunum að spila damm og kjafta, nema stöku sál sem á enga vini, hvað er snjallara fyrir slíkar sálir en að eignast herbergi, leigja það út og leggjast upp á leigjandann. Í dag er fyrsti dagur vorsins. Fisksalarnir eru aftur komnir niður við höfnina. Það sem þeir selja er ógeðslegt. Ég myndi ekki leggja mér það til munns þótt við lægi refsing, tíu ár í herbergi með málglöðum Tyrkja. Pollurinn er svo mengaður að hann hlýtur að vera að drýgstum hluta mengun og minnstum vatn. Bosfórusundið er viðbjóður. Auðvitað er ég í gamla bæjarhlutanum, ég ætti ekki annað eftir en að búa hinum megin. Ég mun fela mig fyrir kallinum. Svara ekki dyrabjöllunni. Hann er með lykil. Hann gaf mér samlokur og sagði að ég liti illa út. Morguninn eftir sagði hann að það væri drasl hjá mér. Ef hann opnar með lyklinum gefst ég upp og leigi herbergi á sautjándu hæð á skýjakljúf stórfyrirtækis. Áður mun ég malda í móinn ef ég kemst að, ég mun spyrja: Þarftu ekki að fara heim að berja konuna þína? Eða biðja hann að sofa hjá mér. Já. Það var lóðið. Það gæti sett hann út af laginu. Hvaða lagi? Einhverju öskrandi kynhverfu lagi. Til dæmis Caribbean Moon.

Bang

2011-01-05T01:38:00.000-08:00

Rétt í þessu gerðist annað af tvennu: Einhver sprengdi kínverja / Einhver skaut úr skammbyssu upp í loftið eða beint fram á við eftir götunni endilangri af ljóðrænni löngun til að drepa einhvern. Mikill hvellur varð. Munum við einhverju sinni ná okkur? Mun bergmálið nokkru tíma þagna?

Ég er annars staddur hér í Istanbul, uppáhalds borginni minni. Á mig leita spurningar af teorísku tagi. Spurningar á borð við: Eru álfar kannski menn? Þó gæti sú spurning verið algerlega raunhæf ef út í það er farið: Hafa álfar kannski svipaða líkamsbyggingu, efniseiginleika og hugsunarkerfi og menn - eru þeir týndi hlekkurinn í sögu mannsins, svipað og dvergaþjóðin þarna sem þeir fundu á einhverri eyju, sennilega ekki í Karíbahafinu? Ef spurningin væri í viðtengingarhætti yrði hún teorískari: Væru álfar kannski menn? (ef þeir væru til, ef heimurinn væri úr öðru og óþéttara efni, ef yfirleitt tæki því að spyrja). Mig grunar að þetta sé einmitt merking spurningarinnar eins og hún er lögð upp af sauðdrukknu fólki á þriðjudagskvöldum í Glæsibæ, af mikilvægi en efasemdum: Eru álfar kannski meeeeeeeeenn? En af hverju er ég að hugsa um þetta núna? Hér, í Istanbul? Ég veit það ekki. Þetta virkar einhvern veginn knýjandi spurning, hvort álfar séu menn, líkt og flett sé ofan af áralangri blekkingu. Úr bænaturnunum í Istanbul eru sungnir sálmar og ég er illa sofinn eftir næturflug. Í nótt dreymdi mig draum sem var í einu og öllu fullkominn í byggingu og söguþræði, plotti. Þetta var bók. Ég efast um að ég nenni að skrifa hana. Við sögu kom páfinn og stór bygging sem hann hefur til umráða til að svala öllum lystisemdum sem á mannlegar verur geta leitað hérna megin tilverunnar eða á öðru stigi. Eru álfar kannski menn?

Nú kvað við annar hvellur.

23-F

2011-01-04T04:21:00.001-08:00

Sá sem situr einn á fremsta bekk er Adolfo Suárez, forsætisráðherra, sá sem stendur frammi fyrir skotmönnunum með bakið í okkur er Gutiérrez Mellado, varnarmálaráðherra.

23. febrúar 1981 átti sér stað síðasta valdarán í sögu Vestur-Evrópu. Og eina valdarán sögunnar sem hefur verið sjónvarpað.

Við sitjum uppi með ranga mynd af valdaráninu. Okkur er sagt að það hafi misheppnast. Okkur er sagt að það hafi verið samsæri fasista gegn lýðræðinu. Það var samsæri gegn lýðræðinu, stendur heima, en ekki síður samsæri gegn Adolfo Suárez. Og það heppnaðist.

Öll stjórnmálastéttin plottaði gegn Suárez, allir voru í samsæri gegn Suárez, sem var það sama og samsæri gegn lýðræðinu. Hann var uppfullur af sjálfsvorkunn og áleit sig ofsóttan. Það var rétt hjá honum. Suárez er á lífi enn þann dag í dag en minnislaus og man ekki eftir ráðherradómi sínu, hvað þá að hafa komið Spáni frá fasisma til lýðræðis. Hvað þá að hafa verið rændur völdum.

Stendur virkilega enginn með okkur, nema konungurinn, ég og þú? spurði Mellado, hægri hönd Suárezar, nokkru síðar. Ólíkir menn, þeir tveir. Mellado hafði rangt fyrir sér. Allir voru í samsæri gegn Suárez, líka konungurinn.

Þarna eru Mellado og Suárez. Hvor um sig, á þessu andartaki, pólitískt sigraður og persónulega bugaður.

Suárez situr einn uppréttur, keikur. Allir aðrir lögðust í gólfið. Bekkirnir voru þétt setnir andartaki áður. Byssuskotin gullu og allir lögðust í gólfið eins og herlögreglumennirnir sögðu þeim að gera. Kommúnistinn Santiago Carrillo kveikti sér í sígarettu á gólfinu(Suárez gerði mörg mistök, ein þeirra voru að lögleiða kommúnistaflokkinn, þvert gegn vilja fasista, önnur voru að hætta að hlýða kónginum og fara að stjórna sjálfur, í krafti lýðræðislegrar kosningar sinnar).

Enginn andæfði valdaráninu á Spáni, enginn fór út á götu að mótmæla, enginn greip til vopna gegn fasismanum, enginn amaðist hið minnsta við því opinberlega að framið hefði verið valdarán á Spáni. Allir þögðu. Allir.

Suárez var alltaf í pósu. Bæði opinberlega og í einkalífinu. Þarna situr hann og neitar að beygja sig. Kannski er hann að hugsa um að bráðum deyi hann; og kannski, mjög líklega, hugsar hann um að á morgun komi hann á forsíðunni á New York Times.

Um þetta andartak skrifar Javier Cercas í bók sinni Anatomía de un instante, sem kannski er skáldsaga en sennilega ekki, sem kannski er esseyja en sennilega ekki, sennilega er bókin möguleiki á skáldsögu, möguleiki sem stöðugt ýfist upp í textanum, sem er veruleikamiðaður, möguleiki á skáldsögu sem er miklu betri en skáldsagan sjálf. Greining á andartaki. Andartak af grimmri greiningu. Um bók Cercasar hef ég ekki fleiri orð að sinni.

Árituð bók

2011-01-03T10:08:00.000-08:00

Sá þetta í bókabúð í dag, öðru sinni: Bunki af bókum í plastinu, á þeim er miði sem á stendur: Árituð bók.

Þetta er svolítill misskilningur á því hvað í áritun felst. Áritun er til marks um að viðkomandi hefur hitt höfundinn sjálfan. Áritun er vitnisburður um viðburð í veruleikanum. Því til áréttingar lætur kaupandinn oft höfund árita til þess sem á að gefa bókina. Eða til sín. Þar með felst í árituninni einnig skuldbinding af lesandans hálfu að lesa bókina, ekki skipta henni.

Svo eru til áritanir til vina. Þær eru oft persónulegar og í þeim felst verðmæti sem eykst með tímanum. Mamma á frumútgáfu Fjölnis, áritaðan.

"Árituð bók" í plastinu (eins og til vitnis um að höfundurinn hafi setið góða dagsstund við færiband í verksmiðju) er ekki það sama. Þannig áritun er eiginlega ekki neitt. Ég vona að þessi nýtilkomni siður leggist af. Þetta er engin stórkostleg uppfinning hjá aðstandendum bóka heldur misskilningur sem skemmir góðan sið.

Ósiður

2011-01-02T17:29:00.001-08:00

Er í rauninni nokkuð fyrirlitlegra en rithöfundur sem lætur allar bækur allra sér yngri höfunda ólesna, bandar öllum þeirra bókum frá sér með hroka?

Að vísu getur ýmislegt verið margur ljóður á ráði rithöfunda sem manneskju, svona almennt, eins og annars fólks, þeir geta lumað á ýmsu lítilmannlegu í fari sínu. En "faglega séð", á ég við.

Ekki læt ég slíkt spyrjast til mín.

Og varla er betra að lesa ekkert eftir sér eldra fólk.

Hinsvegar ætla ég núna að halda áfram með bók Cercasar, Anatomía de un instante. Ég man ekki hvað hann er gamall. En Javier Cercas er nákvæmlega þar sem gróskan er.

Nýtt ár, endalok veraldarinnar, sjö ára útlegð

2011-01-01T08:51:00.000-08:00

Ljósa

2010-12-29T10:26:00.000-08:00

Íslensk sveit, nítjánda öld, geðveiki. Kristín Steinsdóttir hefur ekki farið dult með að skáldsagan Ljósa sé byggð - að einhverju leyti - á ömmu hennar, sem var geðveik.

Strax þetta forljóta, klíníska orð, geðveiki. Hví segi ég ekki bara vitfirrt, sturluð, brjáluð, hví nota ég ekki (eins og Styron segir einnig í sinni bók) orðin sem áður voru notuð og reyndu ekki að draga mildandi dulu yfir hlutina?

Á hinn bóginn: Rétt í þessu heyrði ég viðtal við höfundinn þar sem hún greinir frá því að aldrei hafi verið talað um ömmu hennar þegar hún var að alast upp. Forfeðurnir höfðu þá kannski hreinskiptnari orð, þeir bara notuðu þau ekki. Allavega ekki um það sem nær þeim stóð.

+++
Ég hef - satt að segja - ekki fylgst vel með bókum Kristínar: var of gamall þegar hún byrjaði að gefa út barnabækur og hef síðan ekki lesið nema eina eða tvær þeirra. Og enga af þremur bókum fyrir fullorðna, nema þessa sem ég nú les. Eitthvað segir manni að þar sé á ferð höfundur sem kemur úr umhverfi barnabóka. Það er eins og ákveðnir stílsiðir séu ríkjandi meðal íslenskra barnabókahöfunda, boðorðið er: Þú skalt skrifa skýran stíl á góðu íslensku máli. Skýrleiki, ofar öllu. Andstæðan við þetta, mætti segja mér, má finna um allar koppagrundir Vesturlanda þar sem lesendur Roland Barthes, Jean Baudrillard og Slavoj Zizek hafa gert sér að meginreglu að skrifa eins þvoglukenndan stíl og hægt er því það sé svo gáfulegt. Hætt er við að slíkt stílboðorð leiði hratt út í ógöngur. Á sama hátt er hættan við að setja sér að skrifa skýran stíl sú að hann verði ekki skýr heldur flatur. Svo er ekki, Kristín skrifar skýrt, og maður tekur eftir þessu einkenni, það greinir hana frá mörgum öðrum höfundum. Textinn er heldur ekki beinlínis myndhverfingaríkur eða háttfljúgandi, sem þó væri freistandi miðað við umfjöllunarefnið. Þó er reyndar ekki þar með sagt að bókin sé beinlínis létt á bárunni (fremur en að allar íslenskar barnabækur séu það, Búrið er saga úr kerfishelvíti).

Tákn vitfirringarinnar er fugl:

"Stundum vakna ég um miðjar nætur, fuglinn lemst um, þráir frelsi og ég laumast niður í stiga og sit þar á meðan ég bíð þess að innilokunarkenndin líði hjá."

+++
Eru þær aftur frá Seyðisfirði eða Snæfellsnesi, þær systur? Allavega voru þær í MA. Allavega liggur leið söguhetjunnar til höfuðstaðarins. Og svo aftur í sveitina.

+++
Og hér, um miðbikið, verður ekki sagt að þetta sé geðveikisfrásögn með ósköpum; þvert á móti, þetta er falleg saga úr sveit. Um konu eins og hverja aðra. Þvert gegn ímyndinni sem stöðugt er haldið á lofti af kvikmyndaiðnaði að geðveikt fólk sé hættulegt og ofbeldishneigt. Einföld fyrstu persónu frásögnin glatar hvorgi skýrri yfirsýn lífshlaupsins, einnig þvert á ýmsar staðalmyndir.

+++
Í þádaga höfðu allir vinnukonur. Það er þetta Ísland sem rifjast upp fyrir fólki þessadagana, stundum eru það óþægilegir endurfundir, stundum góðir og tímabærir. Þetta er Ísland, manstu, sveit á nítjándu öld.

Vigdís Grímsdóttir lætur einhvers staðar hafa eftir sér að Ljósa sé bók sem breytti lífi hennar. Það eru góð orð. Tilgangur bóka er að breyta lífi fólks. Komandi frá Vigdísi er það ekki verra, hún er ekki bara smekkmanneskja og næm heldur sérfræðingur í könnun vitfirringarinnar. Það er þáttur í verkum hennar sem hefur einhverra hluta vegna ekki verið skoðaður sem skyldi.

Mjög líklega vegna þess að verk hennar - eins og Ljósa - eru á sviði þess einstaka, þess persónulega, fremur en að eiga beinlínis greiða leið yfir í abstrakt hugtök og almennt svið. Að tala um "aðbúnað geðfatlaðra" er ekki alveg það sem beinast liggur við, og er það vel. Þó er Ljósa stórmerkileg lýsing á einmitt því sem mætti kalla, ef það væri ekki svo uppskrúfað og formlegt, aðbúnað geðfatlaðra. Í ævisögu Rögnu Aðalsteinsdóttur, Ljósið í djúpinu, er að finna lýsingu á geðveikum manni í sveit sem kallast sterklega á við Ljósu (það er tilviljun, sem sé ekki áhrif). Maður býr einn á bæ og þeysir hesti sínum vítt og breitt um sveitina í köstunum. Ragna, stelpan á næsta bæ, er sú eina sem kemst nálægt honum, um síðir. Loks kemst hann á Klepp. Og Ragna sjálf þarf að leita sér hjálpar á stofnun fyrir sunnan eftir mikinn missi.

Ég veit það ekki, það sem ég vildi sagt hafa: Þetta er raunveruleiki. Og ekki endilega alltaf neinar stofnanir fyrir hendi.

Í merkilegu riti Óttars Guðmundssonar um sögu Klepps gætir furðulegrar óbeitar á andgeðlæknisfræðunum svokölluðu. Miðað við hve bókin er yfirveguð og víðsýn að öðru leyti sætir þetta furðu. Foucault virðist kenningasmiður andskotans í augum Óttars. Þó er engum blöðum um það að fletta að hugmyndir hans (sem aðeins óbeint tengjast þó andgeðlækningafræðum) hafa haft áhrif til góðs, til að mynda á hugmyndir sem nú eru uppi um að umgangast heilabilaða á jafnréttisgrundvelli, ekki eins og börn.

Staðreyndin er sú að Íslendingar eru geðveikari en aðrar þjóðir. Statistík sýnir það. Um árið sat ég með Elíasi á bar í Santiago og við hittum fyrir mann sem starfaði á einhverri þarlendri stofnun við að vinna úr gögnum frá Kára: Þau eru ómetanleg, sagði maðurinn; og ég var helmingi líklegri en hann til að vera geðveikur, bætti hann við.

Ég ansaði því engu.

Annars dreymdi mig í fyrrinótt að skipt var um hjarta í mér.

+++
Eftir því sem fram líður og sjálf Ljósu verður tvístraðra og tættara (þá er hún orðin margra barna móðir og gengur á ýmsu) verður frásagnaraðferðin samsettari. Þetta er vísvitað og virkar vel. Geðveikin ágerist sem sé í bókinni og verður ... kvenlegri, má kannski kalla það. Þeirri staðreynd er lítið haldið á lofti að meirihluti geðsjúklinga á hælum er konur. Minna er um staðalmyndarsíkkópatana sem göstlast myrðandi um kvikmyndasöguna. Þar með er ekki sagt að geðsjúklingar séu meinlausir, enn síður að geðsjúklingar séu góðir, séu dýrlingar, öllum blíðir og alltaf saklausir. Mannlýsingin í Ljósu er nokkuð snúin viðureignar, umfjöllunarefnið er þéttsetið klisjum. Og hún er vel heppnuð.

Þrjár aukapersónur gera mikið: Saumaskapur, orgelspil, hárgreiðsla; auk fuglsins.

Nína Björg orti um þennan fugl, fugl óttans.

+++
Til hvers eru bækur eins og þessi skrifaðar? Til þess að gefa okkur þriðju víddina, sögu, fortíð, samhengi. Ekki, ég endurtek, ekki, ekki til að berjast gegn fordómum. Útrýming fordóma, það er krónísk grilla samtímans, runnin undan rifjum Kants. Hverjum kom þetta til hugar, að ef hægt væri að gera út af við fordóma yrði allt gott? Hvílík endalaus firra! Fordómunum verður ekki sópað burt með ljósi upplýsingarinnar. Enginn skilur brjálæðið nema sá sem hefur reynt það. Enginn skilur svarta hundinn eða fuglinn á öxlinni nema sá sem þekkir. Enda eru þetta ekki gæf kvikindi. Þess vegna óttast fólk hinn brjálaða. Vegna þess að hann gerir einkennilega og stundum ofsafengna hluti. Hann talar undarlega. Og hann er möguleg framtíð allra afkomenda sinna, hið óþekkta í öðrum. Upplýsingahugsjón spjallþáttanna bætir ekki neitt svo óyggjandi sé og það kann að vera að fjöturinn sé lagður jafnóðum um fótinn og hert að, fastar. Hinn geðveiki fær sjaldnast eigið mál, aðeins orð annarra eða lýsingu í endursýn. Geðsjúklingar: Þeir voru lokaðir í krónni á Íslandi eins og víðar. Síðan komu ný búr, sífellt nýir fjötrar. Spjallþættirnir uppræta ekki fordómanna, því fer fjarri, sjónvarpsdoktorarnir gera sjaldnast nokkuð annað en að hlutgera geðsjúklinginn sem sýningargrip fyrir yfirlætisvorkunn og hnýsni: Hinir fordæmdu bíða ósigur í lengd og bráð, lítilsvirðingu og útlegðir, bíða ósigur fyrir sjálfum sér og öðrum. Hvað ætli dugi að uppræta fordóma?

Nei, lesum þá heldur bækur um vitfirringu en að horfa á spjallþætti. Lesandinn kynnist aldrei hugarheimi geðveikinnar til neinnar hlítar. En hann getur kynnst örlítið eigin fordómum. Engum er betur treystandi til að kynna hann fyrir sjálfum sér en Kristínu Steinsdóttur.

Kristín hefur skrifað góða og áhrifaríka bók.

Jón

2010-12-27T06:02:00.000-08:00

Á ská má í upphafi skjóta inn athugasemd um Jón eftir Ófeig Sigurðsson, lesinni og vottaðri á rauntíma: Tengslum við bók sem skrásetur síðari tíma sömu slóða og nefnist Merkir Mýrdælingar. Þannig bók er ekki auðlýst, hún einkennist af næmi í mannlýsingum, hinni horfnu list, af auðugu máli og virðingu fyrir og auðmýkt gagnvart viðfangsefninu, Mýrdælingum á nítjándu öld. Og ekki síst þeirri tilfinningu að hægt sé að ná utan um efnið; heimurinn sé skrásetjanlegur í heild.

Einar Ólafur Sveinsson reit einnig mikið verk um svæðið, héraðslýsingu og sögu. Kannski eru þessi rit einmitt meðal aðfanga höfundar - og þá ekki aðeins hvað varðar þekkingu á landinu heldur einnig tungutak. Því Ófeigur er verbal höfundur. Ég segi ekki mælskur því það hugtak er mjög neikvætt á íslensku. Og segi faktískt ekki meir að sinni, enda ekki kominn nema á þriðja bréf. Þetta er bréfaskáldsaga (staðreynd sem segir mest um hana) og bréfin eru á þriðja tug. Bréfritari er síra Jón Steingrímsson, eldklerkur.

Bókina sótti ég í vöruhús rétt í þessu í skiptum fyrir Svar við bréfi Helgu. Þá bók hlýt ég að hafa lofað og prísað einhvers staðar, í það minnsta munnlega, ég er mikill aðdáandi hennar, hef fundið fyrir skyldleika við þennan höfund, Bergsvein. Og reyndar er alls ekki vitlaust að tengja þessar tvær bækur saman. Báðar eru bréfaskáldsögur, amk.

+++
50 síðum síðar, við kjöraðstæður til lestrar: Með barn á handleggnum, tölvu á borðinu, í kompuherberginu, nýtilgerðu: Þetta er ekki bók sem hyggst gefa neinn afslátt, ekki auðvelt rennerí með sögulegum fróðleiksmolum, hvað höfum vér enda við slíkar bækur að gera? Ekki síst könnun á menntaheimi. Húmorinn (já, þetta er húmorísk bók) er lúmskur og undirfurðulegur, byggir á stefnumóti tveggja tíða, nútímans og þá þegar Ísland tilheyrði þekkingarheimi Evrópu, trúarlega og hefðarlega, þótt þá væri sem nú litið um öxl eftir betri tíð. Og litið fram á við eftir endurkomu hennar.

+++
Einu sinni kynnti ég tvo höfunda sem hvor um sig hafði skrifað bók sem hét Hellirinn. Þetta voru neyðarleg og ánægjuleg kynni. Um síðir fór ákaflega vel á með þeim, eins og gefur að skilja.

Barnið grætur og vill í göngutúr. Einbeitingin er engin.

+++
Þessi bók er auðvitað ekki framvinduleg heldur út og suður, austur vestur, inn og niður. Og tvítíma með ákveðnum hætti sem minnir mig sterklega á höfund sem nefnist Xosé Carlos Caneira og ég hafði einhverju sinni dálæti á; nú er mér reyndar sem ég heyri fyrir mér háðsglósur kunningja míns eins fyrir að vera að nefna svo úrleiðis höfunda en sama er mér, það má hafa allt að háði og spotti: þetta er merkileg evrópsk gerjun af höfundum sem blanda gjarnan fræðum saman við skrif sín og birtist vel í þessari bók, A rosa de Borges, og fleirum eftir aðra höfunda sem blanda saman sveit og heimspekilegri nútíð með sama hætti. Caneira reit semsé bók með deleringum, forneskju og algerum nútíma í senn, og ekki síst rúralisma, tengslum sveitamenningar við Evrópu (hann er galisískur). Það er sem Ófeigur hafi runnið algerlega saman við Jón. Þeir Eggert og Bjarni æða um allar jarðir að skrásetja heiminn meðan aðkomumenn láta róginn ganga um Ísland erlendis. Tungutakið er merkileg blanda, fyrnska og færeyska, anakróníska og samtímaslangr. Ég er enn í flugtakinu.

+++
Taka mætti saman sögu íslenskra skáldverka í annarri persónu. Þetta eru verk eins og Einræður Starkaðar, Riddarar hringstigans, Flateyjar-Freyr, Zombie ljóðin ... Við þennan lista má nú bæta Svari við bréfi Helgi og Skáldsögu um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma. Hinn ávarpaði gegnir mismunandi hlutverki í verkum í annarri persónu, stundum er hann (hún) bara lesandi (við hlið lesanda) (þannig bók er ádeiluritið Bréf til Maríu eftir Einar Má Jónsson), stundum er hann búinn til sem persóna: í Zombie er tilgangur ávarpsins að vekja hann frá dauðum (sem merkir ekki að persónan standi ekki samt við hlið raunverulegs lesanda), Flateyjar-Freyr beinir til hins ávarpaða orðafórn. Hin barnshafandi kona Jóns Steingrímssonar er aðallega lesandi: Jón segir frá háttum sínum og hugsunum en ekki viðtakandanum (enn sem komið er, ég er ekki búinn). En þó virðist kona Jóns varpa ljósi á hann á móti. Um það getur verið erfitt að segja þegar þetta form er annars vegar. Ég hef lengi haft augun á þessari slitróttu línu - og er svo sem ekki klár á að fleira sameini þessar bækur en skilur að, Ófeigur er til dæmis einnig á mjög svipuðum slóðum og Sjón í síðustu bókum sínum). Í rauninni mætti skrifa mikla rannsókn um bækur í annarri persónu, það er óvenjuleg frásagnaraðferð. Í þeirri rannsókn mætti spyrja, að lokum, hverju sæti að frásagnaraðferðin virðist í mikilli gerjun einmitt nú.

+++
Það er fljúgandi fjör í texta Ófeigs.

+++
Jón hefur fengið svolítið misjafnar móttökur. "S(Jón)", íróníserar Gerður Kristný opinberlega um titilinn, hefur gefist upp á lestrinum, þetta séu miklar rökkurbýsnir. Og þetta er jákvætt. Ákaflega jákvætt, ég hamra á því: Fólk á að leyfa sér að tjá fordóma sína og smekk og láta standa, fremur en að þegja út í eitt, það á að njóta fordóma sinna, tjá þá og láta vaða, burtséð frá virðingarstiga, en ekki uppræta þá með þögninni. Annars eru engin tjáskipti um íslenskar bókmenntir.

Sjálfur lagði ég til dæmis frá mér Blóðhófni frá Hamri, þann stuðlahest.

Hinsvegar held ég að ekki sé rétt að telja Jón úrvinnslulaust afsprengi bóka Sjóns þótt sögusviðið sé það sama. Ófeigur er verbal, eins og ég nefndi áður, Sjón er ekki verbal höfundur heldur þéttur. Stíllinn er harla ólíkur ef að er gáð. Og það er hæpin hugmynd að taka að eigna Sjón heilu tímaskeiðin í Íslandssögunni, með fyllstu virðingu fyrir Sjón.

Fagurfræðin er vissulega ekki óskyld, eins og sést jafnvel á bókarkápum beggja höfunda, ef marka má kápur. Ég verð að viðurkenna, í fordómanna stíl, ég ég felli mig ekki alveg við bókarkápu Jóns. Öll hönnunin er góð, leikur með langan titil og samsetning úr myndverki, Kosmógrafíu eftir Sebastian Munster, og Lækningabók í handskrift Jóns Steingrímssonar. Það er appelsínuguli liturinn sem er ekki að mínu skapi. Eins og hönnuður hafi viljað poppa bókina upp, kitsa hana, sem getur svosem hugsast, en þar rennur hún yfir í blæbrigði appelsínuguls sem illa fer í þetta auga hér.

+++
Hvernig bók er þetta? Hér er undurfallegt hljómbrigði, algerlega:

"Mér verður brugðið að sjá allt fólkið svona á móti mér og kvelst undan þessu. Þá kennir móðir mín mér dýrmæta lexíu: að láta þetta sem vind um eyru þjóta og að taka aldrei mark á háði, hvað sem á gangi. Háð er vopn þeirra sem hafa lokað hjarta, og sjáist að manni líði illa af þessu er takmarkinu náð hjá þeim sem vilja yfirfæra sína vanlíðan á aðra." (163).

+++
Jón er mjög fín bók. Ég naut þess að lesa hana. Hún er fjörlegur leikur með sögu, tvo tíma og tungumál. Bók með ísmeygilegum, barrokkskum krókaleiða-stígandi og lágstemmdum húmor, ekki alveg ólíkum húmor Gyrðis Elíassonar. Stundum er hún leikur að tímaskekkjum, oft leikur að orðum, menntaheimi og þekkingarsviðum, veraldarskynjun, þjóðarvitund; skemmtilegt bil er á milli viðhorfs söguhöfundar og persóna til framfara og þekkingar, upplýsingar og trúar - og áhöld um, reyndar, hvert viðhorf söguhöfundar er í þessum efnum, hvað þá höfundarins sjálfs. Nú er þetta hér ekki annað en pár um lestur, dagbókarskrif, smábútar á rauntíma, ekki úttekt af neinu tagi. En Jón er fjörug bók. Ég mæli með henni.

Bækur

2010-12-27T04:07:00.000-08:00

Tvær bækur, það er ekki mikið til að fá í jólagjöf. Eða allavega minnir mig að einhvern tíma hafi þær verið fleiri. Tvær bækur og báðar búnar. Báðar afburða góðar en báðar búnar.

Að vísu á ég bunka sem mér áskotnaðist, með ýmsu í. Juan Carlos Onetti, til að mynda. Gersamlega vanræktur höfundur, grunar mig. Á skjön við landa sína (eða sam-heimsálfunga). Svo er ég hálfnaður með þykka bók Cercasar um andartak valdaránsins á Spáni, Anatomía de un instante (byltingunni var sjónvarpað).

En ekki alveg það sama, ég vil fá bækur að gjöf og lesa þær yfir jólin. Eignaðist semsé margar og las fyrir jólin eins og stundum áður.

En sko til, hér á ég eina gjafabók til viðbótar, Svar við bréfi Helgu. Henni mun ég skipta.

Kaffihús tregans

2010-12-26T13:17:00.000-08:00

Í hveri bók er frásagnar-kink rétt eins og í dægurlagi, staðurinn, hljómaskiptin, taktbreytingin sem lætur það klingja í höfðinu á hlustandanum, lesandanum. Þetta á sennilega fremur við um hvarfabókmenntir, frásagnarlegar bókmenntir, þessar sem, meðal annarra orða, Borges rekur í formálanum að hvarfabók allra hvarfabókmennta síðustu 100 ár, Uppfinningu Morels, eftir vin Borgesar, Adolfo Bioy Casares. Greining Borgesar er merkileg: "Um 1882" segir hann, "nóteraði Stevenson hjá sér að breskir lesendur fyrirlitu að vissu marki frásagnarleg hvörf og álitu mikla snilld felast í að semja skáldsögu án söguþráðar eða með smágerðum söguþræði, rýrum." Hann rekur andúðina á söguþræði og vankanta sálfræðilegu skáldsögunnar samhliða eða andspænis því, en svarið er að sjálfsögðu bókin Casares sjálf sem hann telur ekki ofmælt að segja vera fullkomna. Það er líka rétt. Þeir sem eiga Uppfinningu Morels eftir ólesna, tja, afsakið mig, en þeir eru bara ekki viðræðuhæfir. Það afskrifar reyndar þorra Íslendinga, langflesta vantar þennan lykil, og það átti við um sjálfan mig þar til nýlega. Hví fór ég að tala um þetta? Jú, í óreiðu minni, þar sem ég hóf að þýða formálann af rælni á sama tíma og ég byrjaði og hálflauk við að lesa Kaffihús tregans eftir Carson McCullers í þýðingu Óskars Árna.

Semsé, kinkið (eða eitt af þeim) í Kaffihúsi tregans (bók sem náði mér ekki alveg í fyrstu og hrökk síðan inn við hljómaskiptin) er þessi texti:

"Fyrst af öllu er ást sameiginleg reynsla tveggja mannvera - en þótt þær deili þessari reynslu, er ekki þar með sagt að þær skynji ástina á sama hátt. Ein manneskja elskar og hin er elskuð en heimar þeirra eru ólíkir. Oft er það þannig að sá elskaði er aðeins aflvaki fyrir alla þá uppsöfnuðu ást sem hefur blundað lengi í ástfanginni manneskju. Og einhver veginn vita þetta allir sem eru ástfangnir. Þeir finna það í hjarta sínu að ást þeirra snertir aðeins þá. Þeir kynnast smám saman nýrri, undarlegri einmanakennd og það er þessu vitneskja sem veldur þjáningu þeirra. Þess vegna er aðeins eitt að gera fyrir ástfangna manneskju. Hún verður að varðveita ást sína innra með sér eins og best verður á kosið; verður að skapa algjörlega nýja innri veröld - ástríðufulla og annarlega veröld sem er sjálfri sér nóg. Það er rétt að nefna það hér að sú ástfangna vera sem við erum að lýsa þarf ekki endilega að vera ungur maður sem er að safna fyrir giftingarhring - elskhuginn getur verið karlmaður, kona, barn, eða einfaldlega hvaða manneskja á jörðinni sem er."

Nú er að vísu ósanngjarnt og fáránlegt að taka einn hljóm úr samhengi við aðra, þá vantar allt það sem gerir að verkum að hljómurinn er kinkið. En Kaffihús tregans er greinilega harla gott hljómverk.

+++
Hér er annar slíkur staður (hvað á að nefna þá?):

"Án þess að velta því mikið fyrir sér veit maður hvers virði bómullarbaggi eða sírópskútur er. En mannslíf hefur aldrei verið verðlagt - okkur er gefið það og það er tekið frá okkur án endurgjalds. Hvers virði er það? Ef maður lítur í kringum sig virðist það stundum ekki mikils metið. Þegar maður hefur stritað og púlað án þess að hafa áorkað nokkru skynjar maður stundum í djúpum sálarinnar að maður er ekki mikils virði."

+++
Þetta er Suðurríkjabók, Faulknerísk frásagnarlist, rússnesk-ættað raunsæi. McCuller var fædd 1917, dáin 1967. Skrifaði Suðurríkjaraunsæi. Og þó, raunsæisbók og raunsæisbók: Þetta er ástarsaga. Að einhverju leyti annarleg stemmningssaga, að einhverju leyti lýrík. Í kringum 1990 var gerð bíómynd eftir henni sem ég sá einhverju sinni en man lítið eftir, þetta er ekki sú tegund bóka sem er auðvelt að gera myndir eftir.

Og fljótlesin bók, aftur, enda nóvella. Þessi upptaktur eða hljómskipti eða kink eða hvað það er sem ég hef verið að leitast við að greina reynist eiga skemmtilega við bókina því í lokin tekur við einn allsherjar andtaktur, aukakafli sem slær öfugan takt, skrýtin hljóm aftur á við í gegnum alla bókina, breytir henni, býr hana til upp á nýtt. Það er óhemju flott.

Sýnilegt myrkur

2010-12-25T16:36:00.000-08:00

Merkilegasta bókin sem út kom fyrir jólin heitir: Sýnilegt myrkur - frásögn um vitfirringu, og er eftir bandaríkjamanninn William Styron sem fæddist 1925 en lést fyrir fjórum árum síðan. Þýðandi er Uggi Jónsson. Formála skrifar Einar Már Guðmundsson.

Bókin fjallar um hrösun höfundar niður í botnlaust þunglyndi þegar hann var kominn á sjötugsaldur, undir lok níunda áratugarins, reyndar á nokkuð góðum stað í lífinu, Styron var við það að veita móttöku frönskum bókmenntaverðlaunum. Hún fjallar um óbærilegt ástand þunglyndisins. Hún fjallar um sjálfsmorð, um hvernig fólk leitast við að afneita því þegar einhver fremur sjálfsmorð, leita að ástæðum, einföldum ástæðum, öðrum ástæðum en þeirri að þunglyndi hafi reynst sjálfsmorðingjanum óbærilegt. Við sögu koma Romain Gary og konan hans, tveir sjálfsmorðingjar, og Albert Camus, maðurinn sem í upphafi bókar sinnar um Sísýfos varpaði fram þeirri spurningu sem meginverkefni allrar sannrar heimspeki hvort einhver ástæða væri til að fremja ekki sjálfsmorð.

Styron skrifaði eitt sinn tímaritsgrein um sjálfsmorð sem gekk gegn þeirri útbreiddu skoðun að það að svipta sig lífi væri uppgjöf og ósigur. Hann fékk hörð viðbrögð. Þá áttaði hann sig á hversu mikið tabú efnið er enn, hve viðkvæmt, hve erfitt. Sjálfur hélt hann sig ekki hafa sagt neitt merkilegt.

Sýnilegt myrkur var hugsuð og skrifuð sem tímaritsgrein. Hún hljómar einhvern veginn eins og hún sé hreinasta klassík (kannski af því að titillinn minnir á Conrad) en kom ekki út fyrr en árið 1995. Hún kom út fyrir jólin hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi og ég ætla að hafa um hana nokkur orð sem aukið er við eftir því sem ég les hana.

+++

Hún er raunar fljótlesin, enda ekki mikil að vöxtum. Svarti hundurinn hleypur í Styron og hefur hann undir. Hann fer á hælið, nær bata, skrifar í endursýn, skýrari í kollinum en nokkur gæti verið sem hefði skráð storminn í honum miðjum, trúir á lyf, sum lyf, trúir á spítalavist, einangrunina á hælinu, trúir á einu vonina sem í melankólíunni felst (alvöru melankólíu), sem sé þá von að vera einhvern tíma laus við hana.

Rætur melankólíunnar (í bókinni er sagt frá fólki á aldur við Styron sem greinist með geðhvarfasýki, goðsögnin segir að sú hætta líði hjá um tvítugt, svo er ekki), kaflinn um rætur melankólíunnar í barnæsku veldur mér bakþönkum. Auðvitað getur svo verið. Missir í barnæsku, mikil ósköp. Og auðvitað rekur Styron fleiri ástæður og margþættar, svo sem einfaldlega erfðir, einfaldlega alltof stórir skammtar af of sterku svefnlyfi, svo sem einfaldlega að hann hætti að drekka og kannski hafði áfengissýki haldið þunglyndi í skefjum í fjörutíu ár. En eitthvað við æskutrámakenninguna fer örlítið í mig. Hvað ef svarti hundurinn flaðraði bara upp um hann óforvarendis í nánasta núi með rætur ekki svo langt aftur í fortíðinni? Hvað ef skyndilega kom hundur hlaupandi, upp úr þurru? Hitt er annað að margt sem kann að hljóma eins og klisja er laukrétt. Þunglyndi herjar til dæmis, de facto, hvað harðast á skapandi listamenn. Tengslin verða ekki vefengd.

Mig fýsir ekki að hrósa bókinni fyrir að vera opinská og einlæg. Þó verður varla hjá því komist. Þetta er fokkíng opinská og einlæg bók, eins og helvítis Mannlífsviðtal fullt af játningum. En samt er það ekki þannig. Hún sekkur ekki í melódrama og er of grimm og óvægin fyrir sjálfhverfu, göfgun, upphafningu og tilfinningaklám sem einkenna viðtöl af lágkúrulega taginu. Textinn er hlýr, skír, tær, stælalaus.

Það hefur enginn uppi stæla frammi fyrir Melankólíu sjálfri í öllu sínu veldi.

+++

E quindi uscimmo a riveder le stelle.

Ég hef verið að spá í að kýla á að kála mér.

Eða nei annars, en mér finnst setningin samt athyglisverð, góð segð. Góð sem stæll.

Svona stutt var hún, bókin. Formálinn hefði vel mátt vera ítarlegri. Nógu stutt er bókin sjálf. En eins og margar afburðabækur: stór í innviðum sínum en lítil að utan. Það er eitthvað tilgerðarlegt við frasann um að maður "fagni því að þetta stórvirki sé loks komið út á íslensku". Eins og maðurinn sé bíðandi sífagnandi skrúðklæddur niðri á miðbakka að bíða eftir Gullfossi. Ég er ekki móttökunefnd, þetta er ekki sendinefnd heldur bók sem má vænta að hafi áhrif á fólk og á manneskjur með hjarta sem slær í brjóstinu. Bókinni hæfir ekki mærð og værð, ég hirði ekki um að mæla með henni fyrir hina og þessa markhópa. Hundurinn er stór og svartur.

Og þó, þetta er tilvalin bók fyrir fólk sem er að íhuga að kála sér.

Og svo stigum við fram, og litum stjörnurnar á ný.

Trompett

2010-12-25T16:23:00.000-08:00

Geirmundur brenndi sig alltaf á sama bálinu. Hann fór út að skemmta sér með vinum sínum, þeir fóru á Players í Kópavogi. Engar konur litu við þeim. Því neyddust þeir til að tala saman, þrír við borð. Samræðurnar leiddust jafnan út í það sama, föður Geirmundar sem var verkstjóri við Malbikunarstöðina og spilaði á trompett. Þetta þótti vinum hans einkar skemmtilegt. Ekkert var hallærislegra en að spila á trompett. Maðurinn fór heim til mömmu sinnar, ömmu Geirmundar, í hádeginu og spilaði nokkra ljúfa tóna á trompettinn og hafði af því sáluhjálp hina mestu. Þeir níddust á Geirmundi yfir þessu allt kvöldið og skemmtu sér konunglega. Stundum reyndi Geirmundur að hefna sín en það borgaði sig ekki, þeir urðu svo reiðir. Hann hafði ekki þennan hæfileika, þennan hárfína tón, enda hækkuðu þeir bara róminn og hlógu ef hann reyndi að komast að. Sonur trompettleikarans, hahaha, fátt gat verið fyndnara í augum vinanna. Þvílík metorð! Þvílík háfleyg tilgerð! Þvílík forfrömun!

Þeim þótti nefnilega trompettinn til marks um forfrömun. Vinirnir höfðu jafnan haft tvöföld, þreföld og fimmföld laun á við Geirmund, sem hafði verið atvinnulaus með hléum alla ævi, slugsaði í skóla og gengið illa í lífinu, unnið í frystihúsum, byggingarvinnu, farið á sjó en ekki sest til. Undanfarið hafði hann þurft að leita á náðir föður síns, fullorðinn maðurinn, kominn undir þrítugt, og það var vinum hans gleðiefni. Vinirnir voru sjálfstætt fólk, höfðu dúxað í menntaskóla, tekið háskólann með trompi og starfað á sömu skrifstofunni alla ævi, komist áfram, orðið yfirmenn. En þeir voru trúir uppruna sínum þar sem voru sko engir silfurtrompettar og fundu sér einhverra hluta vegna hlýju og skjól og ornuðu sér við þennan trompett og listræna, góðborgaralega tilgerð hans. Hversu gagnólíkur var ekki millistéttardrengurinn og trompettleikarasonurinn þvottekta karlmennsku þeirra, hahaha, og hversu gaman var ekki að heyra hann reyna að neita því, hahahahaha! Þeir kunnu ekki að hætta. Geirmundi fannst þetta innst inni ekki þroskað, einfaldlega, en hann gat ekki borið hönd yfir höfuð sér með því að orða einfaldlega þá skoðun sína og biðja um að skipt væri um umræðuefni, biðja sér vægðar. Vinirnir fundu að hann var viðkvæmur fyrir þessu og sóttu því einatt í sama brunn og lágu á því lúalaginu eins og eineltispúka er siður. Með trompettleik föður síns var Geirmundur orðinn á einhvern hátt háfleygur og tilgerðarlegur, hálfgerð dekurrófa, meðan þeir, vinirnir, voru eðlisólíkir honum, harðjaxlar sem höfðu brotist til mennta (þeir voru sérlega stoltir af þessu og notuðu orðalagið "að brjótast til mennta" nánast af lotningu) af eigin rammleik, já, af leiftrandi gáfum og harðgeru innræti. Þetta var kappræða sem Geirmundur átti lítið í.

Þarna sátu þeir á Players í Kópavogi, þrír við borðið, og töluðu um trompettinn.

Þetta lagðist á sálina á honum. Geirmundur var yfirleitt þunglyndur í viku eftir "skemmtiferðir" sínar á Players í Kópavogi með vinum sínum. Næstu tvö kvöld fóru í kjökur. Geirmundur grét. Þvínæst kom þráhugsun um hverju hann hefði getað svarað, hversu fyndinn hann hefði jú getað verið á móti. Hann fór að hugsa um síðasta starfið sem hann hafði misst. Hann hafði starfað sem meindýraeyðir. Geirmundur íhugaði sjálfsmorð, aumingja Geirmundur. Svo leið og beið. Nóttin kom til að halda honum í fangi sér. Og svo jafnaði hann sig. Hann fyrirgaf þeim. Þetta voru jú vinir hans. Hann átti enga aðra vini. Og í raun var það hann, þegar upp var staðið, sem sýndi með einhverjum hætti af sér hroka og tilgerð, var í eðli sínu öðruvísi en þeir, ekta mennirnir, sjálfssprottnir og sjálfsöruggir. Sjálfur var hann hálfgerður trompett og hálfgert fól og hafði starfað sem meindýraeyðir. Börn sem brenna sig setja fingurinn á ný yfir logann. Loks var hann farinn að hlakka til að fara út að skemmta sér á Players í Kópavogi með vinum sínum. Hlakka barnslega til. Mikið yrði gaman á Players í Kópavogi. Aumingja Geirmundur. Hann brenndi sig alltaf á sama bálinu.

Kýníker

2010-12-25T16:07:00.001-08:00

Skilgreiningin á kýníker (hinum kaldhæðna) er þessi: Hann felur sig fyrir sjálfum sér og eignar öllum öðrum óljós óheilindi.

Hljómar eins og skilgreining á þorra Íslendinga á sínum verri stundum.

Skilgreiningin á kýniker er þessi: Maður sem veit ekki hver hann er.

Kompuherbergið

2010-12-23T18:39:00.000-08:00

Rétt í þessu var öllu endurraðað í þessu herbergi, þessu herbergi með bókum og skrifborði og ritvél og svarthvítum ljósmyndum og stól. Nú er kannski hægt að skrifa hérna.

Bókahald

2010-12-21T14:23:00.000-08:00

Fyrir bókhaldið: Ólesnar eru: Jón, Sýnilegt myrkur, Tregðulögmálið, Doris deyr ... aðrar ólesnar eru handan við hugann sem stendur. Lesnar eru býsna margar, þeirra á meðal frábærar bækur eins og Sýrópsmáni, Handrit Arnar Featherby... og Svar við bréfi Helgu. Þrjár rofbækur, hver með sínu móti. Er svo að lesa Ljósu.

Bókaþjóðin má vel við una. Mynstur sé ég engin, það er ekki í mínum verkahring, uppgjafa fræðimanns fyrir nokkru síðan.

Morð fyrir luktum dyrum

2010-12-18T03:34:00.001-08:00

Önnur prentun smákrimmans og umslagsins "Morð fyrir luktum dyrum" sem Kind bókaútgáfa gefur út er nú komin. Bókin er fáanleg í Eymundsson, Austurstræti, Hagkaup í Smáralind og Kringlunni og Bókabúð máls og menningar, Laugavegi.

Staða himintungla

2010-11-26T10:10:00.000-08:00

Hugsun fólks sveiflast eins og kunnugt er til eftir stöðu himintungla. Til dæmis frá hinu almenna út í hið sértæka. Og þannig er það hér, hugurinn skautar þvert yfir skáldsöguna og yfir ljóðlistina og í hið sértækasta, sem er tónlist. Ég sit við kompósisjónir. Það næsta sem ég kemst því að hafa áhuga á stjórnmálum er að samgleðjast menntamálaráðherra með að eiga von á barni. Fimbulfamb bloggsins er yfirleitt á sviði hins almenna. Og því læt ég af þessu að sinni. Ef einhvern vantar mig er ég úti í bílskúr með banjóið.

lé

2010-11-25T07:53:00.000-08:00

Uggurinn gerir mig lé
magna með öllu og þefskynið horfið ætlaði mér angan engu líka að norðan inn um haustgluggann smáskóginum handan við garðsendann en ekkert nema frostkyndugt dýr í glugganum það er úr postulíni og goggar í gaddfreðið brauðið sem ég hafði örendi þá til að setja á silfurbakka út í garðinn, fleiri manns hafa gengið hjá án þess að gera sér þetta að góðu enda svosem illa meint af minni hálfu eins og flest. Einn fór hjá og sagði manngæsku fullreynda. Hann hvarf í smáskóginn eins og hinir, postulínsdýrið étur, uggurinn gerir mig lémagna. Dagsbirtan aðeins tímabundinn skortur á myrkri.

Draugur

2010-11-22T01:17:00.000-08:00

(Smásaga eftir Knut Hamsun)

Mörg ár í æsku var ég hjá föðurbróður mínum á prestsetri í Hálogalandi. Það var ströng ævi, mikill þrældómur, mikil barsmíð og sjaldan eða aldrei nokkur stund til leika eða skemmtana. Með þessari harðneskjuaðbúð á heimili föðurbróður míns varð það smám saman eina gleðin mín að skjótast burt og vera einn. Þá sjaldan ég átti frjálsa stund leitaði ég inn í skóga eða þá ég gekk upp í kirkjugarð og eigraði innan um krossmörk og legsteina, lét mig dreyma og talaði hátt við sjálfan mig.

Prestsetrið stóð einstaklega fallega, fast við fjótið Glimmu, breitt og stórgrýtt straumvatn sem niðaði jafnt um nætur og daga, nætur og daga. Glimma rann um einn tíma dags til suðurs, annan til norðurs, allt eftir því hvort flóð var eða fjara. En alltaf var söngurinn sami, hvort sem straumurinn bar út eða inn.

Kirkjan og kirkjugarðurinn stóðu á hæð. Kirkjan var gömul krosskirkja úr timbri og í kirkjugarðinum voru engir gróðurreitir og aldrei blóm á leiðunum. En fast við vegginn spruttu að jafnaði væn himber, stór og safamikill ávöxtur sem saug þarna í sig næringu úr dauðra manna mold. Ég þekkti hvert leiði og hverja áletrun, og ég lifði það að krossmörk, sem sett voru upp ný, fóru að hallast þegar fram liðu stundir og steyptust út af að lokum eina hvassviðrisnóttina.

En þó að ekki væru blóm á leiðunum, þá var kirkjugarðurinn allur kafinn í grasi á sumrin. Það var bæði hátt og snart og ég sat þar oft og hlustaði á vindinn þjóta í þessu afarstinna grasi, sem tók mér í mitti. Í miðjum klíðum snerist svo kannski vindurinn í kirkjuturninum, og urgið í járninu heyrðist eins og kvein um allt prestsetrið. Það var engu líkara en járnið þarna væri að gnísta tönnum framan í annað járn.

Oft átti ég tal við grafarann meðan hann var að taka gröf. Hann var alvörugefinn maður og stökk sjaldan bros, en mér var hann einstaklega góður, og þegar hann stóð þarna og kastaði mold upp úr gröfinni, bar það oft við, að hann kallaði til mín að fara frá því nú væri hann með stóran lærlegg í rekunni eða gapandi hauskúpu.

Ég fann oft á leiðunum bein og hárflyksur af líkum og stakk því þá alltaf aftur niður í jörðina, eins og grafarinn hafði kennt mér. Ég var svo vanur þessu að mér varð ekkert um það þó að ég hitti á þessar leifar af lifandi mönnum. Undir öðrum enda kirkjunnar var líkkjallari. Þar var fullt af mannabeinum á rúi og stúi og oft sat ég þarna niðri í kjallaranum að tálga eitthvað að gamni mínu eða búa til hinar og aðrar myndir á gólfið úr beinunum.

En einu sinni fann ég tönn í kirkjugarðinum.

Það var framtönn, mjallhvít og sterkleg. Ég stakk á mig tönninni án þes að gera mér almennilega grein fyrir til hvers. Ég ætlaði að hafa hana í eitthvað, sverfa hana til og gera úr henni eitthvað skrítið og greypa í eitt af þeim mörgu furðuverkum sem ég tálgaði úr tré. Tönnina hafði ég með mér heim.

Þetta var um haust og dimmdi snemma að. Ég þurfti fyrst ýmislegt annað að gera og það munu hafa liðið einir tveir klukkutímar þangað til ég gat farið inn í pilthús til þess að fást við tönnina. Þá var tunglið komið upp. Það var hálft.

Í pilthúsinu var ljóslaust og ég var þarna einn. Ég þorði ekki að fara að kveikja á lampanum áður en piltarnir kæmu. Ég gat líka bjargast við skímuna út um skjáinn á ofninum, ef ég kom eldinum vel til. Ég fór þess vegna út í skála eftir hrísi.

Í skálanum var dimmt.

Ég er að þreifa mig áfram eftir hrísinu og finn þá allt í einu laust högg á höfuðið, eins og slegið væri með einum fingri.

Ég sneri mér snart við en sá engan.

Ég fálmaði fyrir mér en greip í tómt.

Ég spurði hvort þar væri nokkur en enginn gegndi.

Ég var berhöfðaður og ég greip hendinni upp í höfuðið þar sem komið hafði verið við mig. Þá fann ég eitthvað helkalt sem ég sleppti undir eins. Þetta er eitthvað undarlegt! hugsaði ég með mér. Ég þreifaði aftur upp í hárið, – þá var kuldinn horfinn.

Ég hugsaði:
Hvað skyldi hafa dottið svona kalt ofan úr rjáfri og hitt mig í höfuðið?

Ég tók fangið fullt af hrísi og bar inn í pilthús, lagði í ofninn og beið þangað til fór að koma birta út um skjáinn.

Síðan tók ég upp tönnina og þjölina.

Þá var barið í gluggann.

Ég leit upp. Fyrir utan gluggann stóð maður og þrýsti andlitinu fast upp að rúðunni. Ég þekkti ekki manninn, kannaðist ekkert við hann, og þekkti ég þó hvern mann í prestakallinu. Hann var með rautt alskegg, rauðan trefil um hálsinn og sjóhatt á höfði. Ég hugsaði ekki út í það þá en datt það í hug seinna: hvernig gat þetta höfuð komið svo greinilega í ljós í myrkrinu, og það frá þeirri hlið hússins sem tunglið náði ekki einu sinni að skína á? Ég sá andlitið hræðilega skýrt. Það var fölleitt, nærri því hvítt, og augun störðu beint á mig.

Mínúta líður.

Þá tók maðurinn að hlæja.

Það var ekki neinn hristingshlátur sem heyrðist en munnurinn fór út að eyrum og augun störðu eftir sem áður, en maðurinn hló.

Ég sleppti því sem ég var með í höndunum og kólnaði allur upp af skelfingu. Í gininu á andlitinu á rúðunni, uppglenntu af hlátri, sá ég allt í einu skyggja í skarð í tanngarðinum, – það vantaði tönn.

Ég sat þarna og starði beint fram af hræðslu. Aftur líður mínúta. Andlitið fór að taka á sig liti, það varð fagurgrænt og síðan varð það fagurrautt, en ekki haggaðist brosið. Ég vissi vel af mér og tók eftir öllu í kringum mig. Eldurinn bar töluverða birtu út um skjáinn á ofninum og varpaði daufri glætu alla leið á vegginn á móti, í stiga sem þar var. Ég heyrði líka klukku ganga á þilinu í herberginu fyrir innan. Allt sá ég þetta svo greinilega að ég setti meira að segja á mig að sjóhatturinn mannsins á glugganum var svartur í kollinnn og upplitaður en á honum grænmáluð brydding.

Þá lét maðurinn höfuðið síga niður með rúðunni hægt og hægt, neðar og neðar, þangað til það hvarf niður fyrir gluggann. Það var eins og hann liði ofan í jörðina. Ég sá hann ekki lengur.

Ég var óttalega hræddur og allur farinn að nötra. Ég leitaði á gólfinu að tönninni en jafnframt þorði ég ekki að hafa augun af glugganum, ef andlitið skyldi koma aftur.

Þegar ég hafði fundið tönnina ætlaði ég undir eins með hana aftur upp í kirkjugarð en þorði ekki. Ég sat þarna kyrr einsamall og mátti mig hvergi hræra. Ég heyri fótatak úti á hlaði og held að þar sé einhver stúlknanna að koma þrammandi á tréskóm. En ég þorði ekki að kalla í hana og fótatakið fór hjá. Eilífðartími líður. Eldurinn fer að kulna út í ofninum og enginn kemur mér til hjálpar.

Þá bít ég á jaxlinn og stend upp. Ég lýk upp hurðinni og geng aftur á bak út úr pilthúsinu en einlblíni um leið á gluggann þar sem maðurinn hafði staðið. Þegar ég var kominn út á hlað, tók ég til fótanna og hljóp norður í hesthús til þess að biðja einhvern piltanna að koma með mér upp í kirkjugarð.

En piltarnir voru ekki í hesthúsinu.

Nú hafði mér hinsvegar aukist áræði undir beru lofti og ég réð af að fara einn upp í garð. Með því móti kæmist ég líka hjá því að trúa nokkrum manni fyrir þessu og lenda svo kannski í klónum á föðurbróður mínum á eftir út af öllu saman.

Og ég hélt nú einsamall upp hæðina. Tönnina var ég með í vasaklútnum.

Uppi við sáluhlið nam ég staðar – þar bilaði kjarkinn. Ég heyri niðinn í Glimmu, annars er allt hljótt. Í sáluhliðinu var engin grind, ekki nema bogi að ganga í gegnum. Ég þoka mér öðrum megin að boganum með hálfum huga og gægist með varúð inn í hliðið til þess að vita hvort ég eigi að þora að fara lengra.

Þá allt í einu hníg ég niður á hnén.

Rétt fyrir innan hliðið, inni á milli leiðanna, var hann aftur kominn, maðurinn með sjóhattinn. Hann var hvítur í andliti eins og þegar ég sá hann fyrst og hann sneri því að mér en benti um leið áfram, lengra upp í kirkjugarðinn.

Ég tók þetta sem skipun en ég þorði ekki að fara. Ég lá þarna mjög lengi og horfði á manninn og baðst undan en hann stóð grafkyr og þagði.

Þá kom fyrir atvik sem gerði mig ögn kjarkaðri. Ég heyrði að einn af vinnumönnunum var eitthvað að dunda niðri við hesthús og blístra. Þetta lífsmark varð til þess að ég stóð upp. Maðurinn fór nú að fjarlægjast hægt og hægt, hann gekk ekki heldur sveif hann áfram eftir leiðunum og var alltaf að benda fram. Ég fór inn fyrir hliðið. Maðurinn reyndi að teyma mig lengra. Ég gekk fáein skref og nam staðar. Ég gat ekki haldið áfram. Með skjálfandi hendi tók ég tönnina úr vasaklútnum og henti henni af alefli inn í kirkjugarðinn. Í sömu svifum snerist vindhaninn á kirkjuturninum og ískrið í járninu nísti mig í gegn. Ég þaut út um hliðið, niður hæðina og heim. Þegar ég kom inn í eldhús sagði fólkið, að ég væri eins og liðið lík í framan...

Nú eru mörg ár síðan en ég man allt. Ég sé mig enn á hnjánum við kirkjugarðshliðið og ég sé fyrir mér þennan rauðskeggjaða mann.

Aldur hans get ég ekki einu sinni metið svona hér um bil. Hann gat verið tvítugur, hann gat eins verið fertugur. Úr því að það átti fyrir mér að liggja að sjá hann oftar, þá vaknaði líka þessi spurning upp í huganum seinna en ég er enn jafnnær um aldur hans...

Margt kvöldið og marga nóttina kom maðurinn aftur. Hann birtist, hló með opið ginið og hvarf. Og alltaf vantaði hann eina tönn. Snjóa lagði að og þá tók fyrir að ég gæti farið upp í kirkjugarð og stungið tönninni í jörðina. Og maðurinn gerði vart við sig öðru hverju allan veturinn en strjálaði komur sínar eftir því sem á leið. Ég hætti að vera eins örvita af hræðslu við hann. En hann gerði mér lífið nærri óbærilegt ég átti ákaflega bágt. Þá hugsaði ég mörgum sinnum gott til þess að geta bundið enda á kvöl mína með því að fleygja mér í Glimmu um flóð.

Síðan kom vorið og maðurinn hvarf með öllu.

Með öllu? Nei, ekki með öllu, en allt sumarið. Næsta vetur kom hann aftur. Ekki var það þó nema einu sinni, en síðan leið svo langur tími að ég varð hans ekki var. Þrem árum eftir að ég sá hann fyrst fluttist ég af Hálogalandi og var í burtu árlangt. Ég kom aftur fermdur og fannst sjálfum ég vera stór og fullorðinn maður. Nú réðst ég ekki aftur til föðurbróður míns á prestsetrið heldur heim til foreldra minna.

Eitt kvöld um haustið þegar ég var nýlagstur út af var tekið kaldri hendi um ennið á mér. Ég lauk upp augunum og sá manninn fyrir mér. Hann sat á rúminu mínu og horfði á mig. Ég lá ekki einn í herberginu, tvö systkini mín voru þar líka. Hvorugt þeirra lét ég þó verða neins áskynja. Þegar ég fann þennan kalda þrýsting á ennið brá ég upp hendinni og sagði:

Nei, farðu! – Systkini mín spyrðu þá úr rúminu sínu hvern ég væri að yrða á.

Þegar maðurinn hafði setið kyrr um stund fór hann að róa sér fram og aftur. Hann smáhækkaði í sessi um leið svo að seinast náði hann upp undir mæni og þegar honum fannst hann ekki komast öllu lengra stóð hann upp, gekk hljóðlaust burt frá rúminu mínu, utar eftir öllu gólfinu, út að ofni og hvarf þar. Ég hafði ekki af honum augun...

Hann hafði aldrei verið eins nærri mér og þá. Ég horfði beint framan í hann. Augnatillitið var eyðilegt og brostið. Hann leit til mín en það var eins og hann horfði út um mig, beint í gegnum mig, langt yfir í annan heim. Ég veitti því athygli að hann var gráeygður. Hann hreyfði ekki andlitið, og hann hló ekki. Þegar ég ýtti hendinni á honum burt af enninu á mér og sagði: Nei, farðu! þá tók hann höndina hægt til sín. Ekki deplaði hann augunum allan tímann sem hann sat á rúminu mínu, en það var þó nokkrar mínútur...

Nokkrum mánuðum seinna, þegar kominn var vetur og ég aftur farinn heiman að, var ég um tíma hjá W. kaupmanni til aðstoðar í búðinni og á skrifstofunni. Þar átti fyrir mér að liggja að verða var við manninn í síðasta sinni.

Ég geng eitt kvöld upp í herbergið mitt, kveiki á lampanum og hátta. Ég ætla eins og vant er að setja skóna mína fram fyrir, tek þá í höndina og lýk upp hurðinni.

Þá stendur hann á ganginnum, alveg hjá mér, sá rauðskeggjaði.

Ég veit af mönnum í næsta herbergi svo að ég er óhræddur. Ég segi í hálfum hljóðum: Ertu nú kominn enn! – Rétt á eftir glennti maðurinn upp ginið að vanda og fór að hlæja. Nú greip mig ekki lengur ótti en að þessu sinni var athygli mín heldur en ekki vakin: Tönnin var komin í skarðið.

Það má vera að einhver hafi stungið henni niður í moldina. Eða að hún hafi á þessum árum náð að grotna sundur, verða að dufti og sameinast því dufti sem hún hafði orðið viðskila við – það má guð vita.

Maðurinn lokaði aftur munninum meðan ég stóð þarna í dyrunum, sneri sér við, gekk niður stigann og hvarf þar niður í myrkrið.

Síðan hefur hann aldrei borið fyrir mig. Og nú eru liðin mörg, mörg ár.

Þessi maður, þessi rauðskeggjaði boðberi úr dánarheimum, gerði mér svo ömurlega ævina í barnæsku að ekki verður með orðum lýst og af því hef ég haft mjög illt. Síðan hef ég oftar en einu sinni séð einkennilegar sýnir sem ég hef ekki getað gert mér grein fyrir en engin þeirra hefur fengið eins á mig og þessi.

Og þó er ekki víst að hann hafi gert mér illt eitt. Um það hef ég oft hugsað. Ég gæti ímyndað mér að hann hafi orðið þess einna fyrstur valdandi að ég lærði að bíta á jaxlinn og herða upp hugann. Síðar á ævinni hef ég öðru hverju þurft á því að halda.

_______________
Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi þýddi. Skrifað upp eftir handriti hans, en fært til nútíma stafsetningar. Birtist í Lesbók Morgunblaðsins 31. desember 1932. Sagan hefur einnig birst í þýðingu Þorsteins frá Hamri í bókinni Kynlegir farþegar, 1984.

Talað í svefni í útvarp

2010-11-21T04:49:00.000-08:00

Nú stendur yfir útvarpsviðtal við mann sem talar í svefni. Einmitt á þessari stundu. Spyrjandi talar líka í svefni. Báðir sofa. Þetta er fyrsta útvarpsviðtakið sem alfarið er tekið í svefni. Ég mæli heilshugar með því. Enginn skyldi missa af þessu. Kveikið á útvarpinu núna. Það er á næstu rás, við hliðina á þessari. Nema ef ég sef, þá kann ég ekki að nefna rásina.

Krókódílar í sundlaug

2010-11-19T14:59:00.000-08:00

Laugardalslaug er hættuleg því í henni eru tveir krókódílar. Þeir eru ekki uppstoppaðir heldur alvöru. Þeir heita Sigurjón og Þórður. Sumir kalla þá Stalín og Hitler en það er ekki rétt. Rétt hjá er grafin beinagrind af manni sem þeir átu 1989. Þeir eru mjög klókir og naga kjötið af beinunum. Þetta eru hræðilegir krókódílar. Þeir þykjast vera úr frauðplasti svo börn leika sér að þeim.

Lambakjöt með brúnni sósu

2010-11-19T06:07:00.002-08:00

Ég elda. Ég tek mér góðan tíma í það, stundum lungann úr deginum, ég nýt þess að flækja eldunina um helming, elda sem allra flóknasta rétti, taka dýfur yfir í arabískt, kanel, spænskt, saffran, hvergilenskt, könnun villilanda án landakorta, ég nota ekki uppskriftir. Eina stórkostlega uppgötvun hef ég gert í eldamennsku að undanförnu: Lambakjöt.

Lambakjöt með brúnni sósu, rauðkáli, grænum baunum og kartöflum, þetta var uppistaðan í fæði Íslendinga á kaldastríðstímanum og gott betur. Svo fastmótað var þetta í huga fólks að þegar pastað hóf innreið sína var boðið upp á pasta með brúnni sósu og kartöflum.

Lambakjöt með brúnni sósu er sjálfbær matur, pólitísk yfirlýsing. Margt virðist fela í sér sjálfbærni og hollustu en gerir það hreint ekki, það er ekkert sjálfbært við pizzu og enn síður við kjúkling eða svínakjöt. Staðreyndin er þvert á móti sú að kjúklingur er alinn í verksmiðjubúum víðsvegar um hinn vestræna heim og svínabú eru hvergi nándar nærri eins vistvæn og sjálbær landbúnaður og lambakjöt.

Lambakjöt er hægt að elda á alla mögulega vegu. Hvernig væri til dæmis lambahryggur með kanel? Og þessi hefðbundna leið við að elda lambakjöt stendur fullkomlega fyrir sínu. Lambakjöt er villibráð, lambið hefur lifað úti í náttúrunni alla sína tíð, frá vori og fram á haust, og þetta eru forréttindi, þannig kjöt fæst aðeins á fjallasvæðum.

Ég er fórnarlamb pastavæðingarinnar. Af einhverjum stórkostlegum misskilningi hef ég verið að elda pasta árum saman. Allskyns jukk. Nú hefur mér loks skilist að pasta er ekki matur. Né heldur allt þetta drasl sem ég hef verið að elda. Þetta er fóður hinna óþjóðhollu. Við hin sem styðjum íslenskan landbúnað eldum lambakjöt. Íslendingar gætu lifað á lambakjöti einu saman, og fiski.

Lambalæri eða lambahryggur. Með brúnni sósu.

Í eftirmat hef ég Royal búðing.

Ég hef hafið leit að Braga-kaffi.

Ég er byrjaður að mata 3ja vikna barnið á lambakjöti.

"Þetta er drasl, þú veist það"

2010-11-18T05:40:00.000-08:00

Á dögunum stóð ég í bókabúð með nýja bók í höndunum. Þetta var margprísuð bók eftir sundurkanóníseraðan höfund. Ég renndi yfir blöðin hratt og leitaðist við að mynda mér skoðun á fjórum mínútum. Án fordóma. Án þess að persóna höfundar þvældist fyrir. Þetta er víst vænsta skinn. Vænsta fólk mælir með þessu hiklaust. Smekkfólk jafnvel. Þannig talaði ég við sjálfan mig. Með fortölum. Þá gekk framhjá góðkunningi minn S.B. Blöndal og kallaði: "Þetta er drasl, þú veist það." Og glotti.

Ég hugsaði mig um. Ég leit á Björn og leit á bókina, og sjá, þetta var hárrétt hjá honum. Viðleitnin til víðsýni hefur oft ekki annað upp á sig að að sósa út sannan smekk. Fyrsta hugboð kann að vera hárrétt.

"Já, ég veit," svaraði ég.

Vinsælar, kanóníseraðar, prísaðar bækur þurfa engan veginn að vera góðar. Sennilega eru meira en helmingslíkur á að þær séu drasl. Maður á að njóta fordóma sinna.

Þrjár hendur

2010-11-17T16:57:00.000-08:00

Ég læt ógert að segja nokkuð um nýja bók Óskars Árna Óskarssonar, Þrjár hendur, nokkuð annað en þetta: Hún inniheldur mátulegan skammt af nákvæmlega því sem Ísland þarf á að halda í dag: Blíðu.

Að vísu mætti eins kalla það lýrík. Að vísu mætti jafnvel eins kalla það einskonar helgi. Að vísu mætti rétt eins kalla það skáldskap. Að vísu mætti segja að þurfi snarbrjálaðan mann til að halda því fram, hvað þá hrinda í verk, að einmitt þetta sé það sem Ísland vanti. Margir telja ekki vanþörf á hrópum.

Framtíðarspá

2010-11-16T10:38:00.001-08:00

Í framtíðinni
þegar fræðingarnir fara að vasast í verkum mínum
grafa upp dulnefndu bækurnar
finna hulduverkin
(helvítin á þeim)
afdílíta eyddum bloggum
finna óútgefin verk
- þeir munu jafnvel hafa uppi á kassanum úti í bílskúr -
og eigna mér apókrýfu verkin
munu þeir reka sig á mjólkurfernurnar.
Einhver verður fenginn til að halda þessu til haga
fyrir heildarútgáfuna
sá hinn sami
mun bræða með sér stutta stund
spurningu
á milli furðu sinnar á því hversu
hreint hrikalega var farið með mig
spá í spurningu
um þessa nokkra tugi smáprósa
um íslenskt mál
(langmest lesnu texta síns tíma
- þetta var að fara í svona
tveimur milljónum eintaka stykkið)
myndskreytta
sumir af óöruggum uppruna
og spyrja, semsé,
hvort eigi að hella mjólkinni
eða láta hana vera áfram í fernunum
óopnuðum
áður en þær eru settar á Þjóðminjasafnið
við hliðina á skildinum
við hliðina á marmarastyttunni
við hliðina á granítminnisvörðunum
í deildinni um mig.

Þá, semsé, verða tveir kostir
og í mínum huga hvorgi góður:
Algert innihaldsleysi
eða löngu súrnað gall.